Bał się burz i kociego miauczenia, ale w walce o władzę nie miał skrupułów. Kim był czeski król na polskim tronie?

Opublikowano: 11.10.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Wacław II był jednym z ostatnich Przemyślidów – dynastii, która rządziła Czechami nieprzerwanie od IX wieku. A jednak to właśnie on, w 1300 roku, sięgnął po koronę polską i ogłosił się królem Polski. Brzmi jak wielki triumf? Może. Problem w tym, że na ten tytuł nie miał zbyt wiele czasu – zmarł już w 1305 roku. Co sprawiło, że czeski monarcha w ogóle znalazł się na polskim tronie? Czy jego rządy były dla Polski szansą, czy zagrożeniem? I jakie decyzje Wacława II do dziś budzą największe emocje?

1. Dzieciństwo Wacława II i zwrot polityki
2. Wacław II: podbój Krakowa i Małopolski
3. Koronacja Wacława II i sojusze w 1300 r.
4. Wacław II: zjednoczenie i reformy w Polsce
5. Ostatnie dni Wacława II i jego dziedzictwo

Dzieciństwo Wacława II i zwrot polityki

Wacław II przyszedł na świat 17 września 1271 roku w Pradze. Jego wczesne lata nie należały do łatwych. Gdy miał zaledwie siedem lat, stracił ojca — Przemysła Ottokara II, który poległ w bitwie pod Suchymi Krutami. Po klęsce władzę w Czechach oraz opiekę nad małoletnim następcą przejął margrabia brandenburski Otto Wysoki. Z jego rozkazu Wacław trafił najpierw do Berlina, a później do Szpandawy, gdzie nie był traktowany z należytą troską.

W Brandenburgii Wacław II spędził kilka kolejnych lat. Zdaniem historyków ten etap życia przyszłego króla Polski mocno odbił się na jego psychice. Dorastający władca stał się wyjątkowo bojaźliwy: panicznie reagował na burze i nie znosił kociego miauczenia. Równocześnie już jako młodzieniec przejawiał duże zainteresowanie kobietami. Pociągał go także splendor dworu, a najbardziej emocjonowały go turnieje rycerskie.

Po powrocie do Czech Wacław II wkrótce utracił matkę, Kunegundę (1285), która przez pewien czas sprawowała rządy regencyjne. W prowadzeniu państwa młodemu królowi pomagał Zawisza z Falkenstejnu, przedstawiciel wpływowego rodu Witkowiców. Był on zarazem jego opiekunem i nauczycielem, dbając o to, by Wacław zdobył wykształcenie godne monarchy.

Przemyślida silnie związał się ze swoim doradcą, który wprowadzał go także w zawiłości wielkiej polityki. Z czasem Wacław zaczął działać coraz twardziej i bez większych skrupułów w dążeniu do celu. Gdy sytuacja tego wymagała, bez wahania łamał złożone obietnice i zrywał wcześniej zawarte sojusze.

Przełom w życiu Wacława II przyniósł początek 1298 roku, kiedy pod Znojnem spotkał się z Albrechtem Habsburgiem. To właśnie wtedy doszło do fundamentalnej zmiany w czeskiej polityce zagranicznej — od kursu antyhabsburskiego do otwarcie prohabsburskiego. Ustalono, że zamiast prób ekspansji ku Adriatykowi, skąd Czechów niedawno wyparli waleczni Habsburgowie, nowym kierunkiem stanie się słaba i rozbita na dzielnice Polska.

Ustalenia ze Znojma nie przypadły do gustu Zawiszy z Falkenstejnu, zaciekłemu przeciwnikowi Habsburgów. Z polecenia czeskiego króla w 1289 roku został uwięziony, a następnie stracony — ścięto mu głowę zaostrzoną deską. Po tym wydarzeniu Wacław ufundował w Zbrasławiu klasztor cystersów, chcąc w ten sposób uciszyć wyrzuty sumienia.

Wacław II: podbój Krakowa i Małopolski

Król Wacław II w pierwszej kolejności skierował wzrok na Kraków. W 1288 roku zmarł tu bezdzietnie książę Leszek Czarny, a po nim rządy objął również niepozostawiający potomka Henryk IV Probus. Gdy i on odszedł zaledwie dwa lata później (1290), Kraków przypadł Przemysłowi II, panującemu w Wielkopolsce. Tymczasem na Sandomierszczyźnie umocnił się książę kujawski Władysław Łokietek. Rządy Przemysła II w Krakowie okazały się jednak wyjątkowo krótkie: miał tu zbyt wąskie zaplecze polityczne, dlatego na początku 1291 roku zrezygnował na rzecz czeskiego Wacława z praw do księstwa krakowskiego.

Decyzja Przemysła II sprawiła, że jeszcze w 1291 roku Wacław II ruszył na Kraków z wyprawą zbrojną, kończąc ją efektownym zwycięstwem. Nie tylko opanował zaatakowany ośrodek, lecz także zdołał wyprzeć Władysława Łokietka z Sandomierza. Na mocy układu sieradzkiego z sierpnia 1292 roku Łokietek nie tylko wyrzekł się praw do Małopolski, ale również wraz z bratem Kazimierzem II złożył hołd lenny Przemyślidzie, oddając mu w zależność Brześć Kujawski, Łęczycę i Sieradz.

W opisywanych starciach polsko-czeskich po stronie Wacława II stanęli także książęta śląscy. Jeden z nich, Kazimierz bytomski, złożył hołd lenny królowi Czech już 10 stycznia 1289 roku. Niedługo później w ślady Kazimierza poszli jego bracia: Mieszko cieszyński, Bolko I opolski oraz Przemysław raciborski, którzy również uznali zwierzchnictwo czeskie. Sojusznikiem Przemyślidy został ponadto książę mazowiecki Bolesław, umacniając więź z dynastią małżeństwem z siostrą Wacława.

W kolejnych latach Przemyślidzi rozpoczęli ekspansję również w stronę Wielkopolski, która po tragicznej śmierci króla Przemysła II (1296) trafiła pod rządy energicznego Władysława Łokietka. Ten nie utrzymał się tam jednak długo: Wielkopolanie, wspierani przez miejscowy Kościół i Wacława II, wypędzili go nie tylko z własnej dzielnicy, ale nawet z jego księstwa dziedzicznego. Stało się to w 1300 roku. W tym samym czasie pod władzą Wacława II znalazło się również Pomorze Gdańskie, gdzie władca zyskał poparcie wpływowego rodu Święców.

Koronacja Wacława II i sojusze w 1300 r.

Gdy tylko Wacław II umocnił swoją władzę w Małopolsce, rozpoczął zabiegi o koronę w Rzymie. Na finał tych starań musiał jednak czekać aż do 1300 roku. Wtedy w katedrze gnieźnieńskiej odbyła się uroczysta koronacja, a całej ceremonii przewodniczył arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka. Co ciekawe, hierarcha ten początkowo odnosił się do Wacława II z niechęcią, lecz z czasem — podobnie jak wielu Polaków — zmienił stanowisko, uznając, że lepiej będzie, jeśli „zjednoczą się pod jednym berłem i jednym panowaniem ci, którzy niewiele się różnią w narzeczach języka słowiańskiego. Albowiem ci, którzy mówią tym samym językiem, zazwyczaj łączą się bliższymi więzami miłości”.

Dla powodzenia planów koronacyjnych Wacław II zapewnił sobie także wsparcie swojego zwierzchnika lennego — króla niemieckiego Albrechta Habsburga. W czerwcu 1300 roku w Moguncji władca ten wystawił dokument, na mocy którego Przemyślida otrzymywał w lenno wszystkie ziemie, które dotąd pozostawały w rękach Władysława Łokietka.

Szukając kolejnych argumentów prawnych wzmacniających jego prawa do polskiej korony, Wacław II jeszcze w 1300 roku zaręczył się z Ryksą, córką króla Przemysła II. Trzy lata później (1303) Przemyślida oficjalnie poślubił Piastównę. Uroczystość odbyła się w praskiej katedrze św. Wita. Równocześnie Ryksa, która zgodnie z wolą męża przyjęła imię Elżbieta, została koronowana na królową Polski i Czech. Sprawdź także ten artykuł o władcach Polski w okresie rozbicia dzielnicowego.

Wacław II: zjednoczenie i reformy w Polsce

Koronacja z 1300 roku sprawiła, że Wacław II wyrósł na realnego integratora większości ziem ówczesnej Polski. Już rok później, w 1301, monarcha poszerzył jeszcze swoje wpływy, obejmując zwierzchnictwem kolejne księstwa śląskie: jaworskie, świdnickie, wrocławskie i legnickie.

Wacław zarządzał Polską poprzez starostów — urzędników znanych wcześniej z praktyki czeskiej administracji. Wprowadzona przez niego reorganizacja okazała się wyjątkowo trwała, a z czasem urząd starosty urósł do rangi jednego z kluczowych filarów w tworzeniu struktur odradzającej się monarchii polskiej.

To za panowania Wacława II na ziemiach polskich upowszechniła się mocna moneta — grosz praski. Było to możliwe dzięki poprawie finansów króla, który czerpał znaczne dochody z wydobycia srebra w Kutnej Horze i Igławie. Z pomocą Włocha, Gozza z Orvieto, syn Przemysła Ottokara II doprowadził też do skodyfikowania prawa górniczego.

Od 1301 roku Wacław II coraz mocniej angażował się również w sprawy Węgier, gdzie wygasła rodzima dynastia Arpadów. W wyniku intensywnych zabiegów króla na tronie w Budzie zasiadł jego jedyny syn, Wacław III, który przyjął imię Władysław V. Uroczysta koronacja odbyła się 27 sierpnia 1301 roku w Białogardzie Królewskim — miejscu od stuleci związanym z koronacjami węgierskich władców.

Sama koronacja Władysława V spotkała się jednak z oporem papieża Bonifacego VIII oraz króla niemieckiego Albrechta Habsburga, wspierających roszczenia do węgierskiej korony Karola Roberta Andegaweńskiego. Ostatecznie, dzięki silnej protekcji, to właśnie on zdołał przechylić szalę zwycięstwa na swoją stronę i wyeliminować Przemyślidów z Węgier. Tym samym ambitne zamysły Wacława II, który marzył o rozbudowie państwa na miarę Aleksandra Wielkiego, rozpadły się w proch.

Ostatnie dni Wacława II i jego dziedzictwo

Nieoczekiwanie 21 sierpnia 1305 roku Wacław stanął twarzą w twarz ze śmiercią. Miał wtedy zaledwie 33 lata. Najczęściej podaje się, że król odszedł wskutek gruźlicy. Ta wersja od dawna budzi jednak wątpliwości — część badaczy podejrzewa, że ktoś z jego przeciwników mógł przyspieszyć koniec, podając mu truciznę. Według przekazów do ostatnich chwil Wacław modlił się, prosząc Boga o miłosierdzie. Po uroczystościach pogrzebowych jego ciało złożono w klasztorze w Zbrasławiu, dziś dzielnicy Pragi.

Wacław II dwukrotnie wstępował w związek małżeński. Z małżeństwa z Gutą Habsburżanką, zmarłą w 1297 roku, doczekał się 10 dzieci: Przemysła (zm. 1288), Wacława III (zm. 1306), Agnieszkę (zm. 1296), Annę (zm. 1313), Elżbietę (zm. 1330), Gutę (zm. 1294), Jana (zm. 1296), Małgorzatę (zm. 1322), Gutę (zm. 1297). Natomiast druga żona króla, Ryksa, urodziła mu córkę Agnieszkę (zm. przed 1337).

Postać Wacława II i jego rządy w Czechach oraz w Polsce przez lata doczekały się skrajnie odmiennych ocen. Najwięcej sporów wywoływało zwłaszcza to, jak interpretować jego panowanie w Polsce. Zdarzało się, że rządy Przemyślidów przedstawiano wręcz jako formę obcej dominacji.

Jak zauważył Benedykt Zientara, panowanie Wacława jednocześnie „przełamało proces rozpadu Polski i po raz pierwszy zjednoczyło większość polskich dzielnic pod jednym berłem. Porzuciwszy tytulaturę dzielnicową, Wacław tytułował się po prostu „królem Czech i Polski”, rozumiejąc pod określeniem Polski wszystkie jej części. Zmuszając do hołdu dzielnicowych książąt piastowskich, wskazał Wacław swym polskim następcom drogę do rozciągnięcia panowania na ziemie, w których bezpośrednio nie władali. Wprowadzona przez Wacława jednolita administracja namiestników królewskich – starostów – także pozostała trwałym osiągnięciem i została rozbudowana później przez Łokietka i Kazimierza Wielkiego. Również reforma pieniądza i prawo górnicze Wacława II miało ogromny wpływ na dalszy rozwój gospodarki i organizacji regaliów”.

Źródła:

1. Barciak Antoni, Czechy i ziemie południowej Polski w XIII oraz na początku XIV wieku. Polityczno-ideologiczne uwarunkowania czeskiej ekspansji na południe Polski, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Katowice 1992.
2. Besala Jerzy, Piastowie – Przemyślidzi – Andegawenowie, Dom Wydawniczy Bellona, Wydawnictwo Muza, Warszawa 2006.
3. Bieniak Janusz, Wielkopolska, Kujawy oraz ziemie łęczycka i sieradzka wobec kwestii zjednoczenia państwa w latach 1300–1306, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Toruń 1969.
4. Jaskulski Jacek, Wacław II (król Czech 1278–1305, król Polski 1300–1305) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/waclaw-ii-krol-czech-1278-1305-krol-polski-1300-1305; dostęp: 29.06.2021].
5. Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
6. Szczur Stanisław, Historia Polski. Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
7. Włodarski Bronisław, Polska i Czechy w drugiej połowie XIII oraz na początku XIV wieku (1250–1306), Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie, Lwów 1931.
8. Zientara Benedykt, Wacław II, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1980.
9. Zientara Benedykt, Wacław III, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1980.