Ten zapomniany król rządził Polską i Węgrami. Jego plan sięgał następnego pokolenia
Ludwik Węgierski to jeden z tych monarchów, którzy niesłusznie pozostają w cieniu Kazimierza Wielkiego i Jadwigi Andegaweńskiej — a przecież bez niego historia Polski mogłaby potoczyć się zupełnie inaczej. Król dwóch koron, Polski i Węgier, grał na kilku europejskich szachownicach naraz: łączył twardą rękę z chłodną kalkulacją i ambicją wykraczającą daleko poza granice kraju. To, co zrobił wtedy, uruchomiło łańcuch wydarzeń, który wkrótce miał wynieść na szczyt zupełnie nową dynastię. Jak do tego doszło — i dlaczego jego decyzje do dziś budzą emocje?
- Andegawenowie na Węgrzech: droga do tronu
- Ludwik Węgierski: wojny i dyplomacja
- Droga Ludwika Andegaweńskiego do tronu
- Ludwik Węgierski: król bez sympatii
- Ludwik Węgierski i walka o sukcesję
- Dziedzictwo Ludwika Andegaweńczyka w Polsce
Andegawenowie na Węgrzech: droga do tronu
Na przełomie XIII i XIV wieku królestwo Węgier przeżywało zawirowania bardzo podobne do tych, które wcześniej dotknęły Polskę. Najpierw doszło do rozbicia dzielnicowego i rywalizacji możnych o dominację, później pojawiły się próby ponownego scalenia kraju, aż wreszcie w 1301 roku bezpotomnie zmarł ostatni przedstawiciel dynastii Arpadów. (Felczak W., 1983: s. 53-54)
Tę lukę polityczną wykorzystał Karol Robert z ambitnego rodu Andegawenów, rządzących wówczas w Neapolu. Andegawenowie stanowili boczną gałąź francuskich Kapetyngów. W połowie XIII wieku brat króla Francji, hrabia d'Anjou, zdołał zdobyć tron sycylijski. Ojciec Karola Roberta nosił tytuł króla Węgier, lecz nigdy nie objął realnych rządów po Arpadach. Jego syn miał jednak wystarczające podstawy, by sięgnąć po węgierską koronę. Na drodze stał mu jednak groźny rywal: czeski król Wacław III. Gdy w 1306 roku został zamordowany, utracił nie tylko wpływy na Węgrzech, ale i same Czechy. To otworzyło Karolowi Robertowi drogę do władzy — w 1308 roku został uznany za pełnoprawnego króla Węgier. Warto zauważyć, że był to dokładnie ten okres, gdy Władysław Łokietek krok po kroku odzyskiwał kontrolę nad polskimi dzielnicami. Obaj władcy skorzystali na tym, że niemieccy książęta skupili się na walce o dziedzictwo po czeskich Przemyślidach. Andegawenowie bez większych przeszkód rozszerzali swoje wpływy na wschód, a Piastowie zyskali czas potrzebny na zjednoczenie i odbudowę królestwa przodków.
Po objęciu tronu Karol Robert konsekwentnie wzmacniał władzę centralną, sprowadzał na dwór Francuzów i Włochów, a jednocześnie odsuwał Niemców, którzy za poprzedniej dynastii węgierskiej mieli wyjątkowo silną pozycję. Przeprowadził również reformy wojskowe i monetarne. (Felczak W.: s. 56-57) Gdy na tronie zasiadł jego następca, Ludwik I, państwo było już dobrze zorganizowane i stabilne, a dynastia dysponowała mocnym zapleczem oraz znaczącą pozycją w Europie.
Ludwik Węgierski: wojny i dyplomacja
Ludwik I Andegaweński, w Polsce znany jako Ludwik Węgierski, w sprawach wewnętrznych trzymał się kursu wytyczonego jeszcze przez ojca. Oparcie w armii królewskiej, zorganizowanej za Karola Roberta, pozwalało mu strzec granic i jednocześnie prowadzić skuteczne działania ofensywne. W 1355 roku podporządkował sobie Serbię, przez kolejne lata — ze zmiennymi rezultatami — toczył spór z Republiką Wenecką o Dalmację, a w 1365 osadził na tronie Bułgarii lojalnego wobec siebie namiestnika. W zbliżonym czasie narzucił zwierzchność „heretyckiej” Bośni, a później także Rusi Włodzimierskiej. Jedynym przeciwnikiem, którego nie zdołał trwale powstrzymać, byli Turcy — to oni w przyszłości wykorzystają osłabienie Bałkanów, do którego pośrednio przyczyniła się polityka króla Węgier.
Jako sprzymierzeniec Ludwik Węgierski wspierał również Kazimierza Wielkiego podczas wyprawy na Ruś halicko-włodzimierską. Był przy tym sprawnym i niezwykle aktywnym dyplomatą. To, że zagwarantował swoim potomkom prawo do polskiej korony na wypadek bezdzietnej śmierci Kazimierza Wielkiego, pozostaje jednym z najmocniejszych dowodów jego dalekosiężnej, dynastycznej strategii. (Felczak W.: s. 62)
Na Węgrzech przylgnął do niego przydomek Wielki. Umacniał poczucie równości w obrębie stanu szlacheckiego (postanowienia sejmu z 1351 roku) i sprzyjał rozwojowi miast, w tym Budy — stołecznego ośrodka królestwa Andegawenów. Jednocześnie, dostosowując się do miejscowych realiów, odchodził od modelu władzy absolutnej, coraz wyraźniej kierując państwo ku monarchii stanowej. Za jego rządów kształtuje się dojrzały dwór węgierski: z urzędami, stałą siedzibą i trwałą organizacją — czymś, czego wcześniejsi władcy, poprzedzający Andegawenów, nie potrafili zbudować.
Droga Ludwika Andegaweńskiego do tronu
W XIV stuleciu Europa przechodzi gwałtowne przemiany. W tym samym czasie w środkowej części kontynentu wygasa kilka dynastii, na Zachodzie najpierw uderza wielki głód (1315–1317), a chwilę później nadchodzi największa w dziejach epidemia dżumy (1347–1349). Lista równoległych wydarzeń politycznych byłaby zbyt długa, by ją tu w pełni przytoczyć — dość powiedzieć, że to epoka wyjątkowo niespokojna. W takiej właśnie rzeczywistości musieli działać władcy pokroju Kazimierza Wielkiego i Ludwika Andegaweńskiego, a ich decyzje były odpowiedzią na szybko zmieniający się układ sił. Nagłe wygaśnięcie Przemyślidów oraz osłabienie zachodniego cesarstwa i niemieckiej Rzeszy sprawiły, że król Polski i król Węgier mogli mocniej skupić się na umacnianiu własnych granic. Otworzyło to także drogę do aktywniejszej polityki na wschodzie.
Ludwik Węgierski przez większą część swojego panowania pozostawał wiernym sprzymierzeńcem polskiego monarchy. Nie była to jednak przyjaźń bez rachunku zysków i strat — w tle stale pojawiała się nadzieja na polską koronę, czy to dla niego samego, czy dla wyznaczonego następcy.
Porozumienia dynastyczne między Polską a Węgrami nie były niczym nadzwyczajnym. Już w 1320 roku siostra Kazimierza Wielkiego, Elżbieta Łokietkówna, została żoną Karola Roberta. Ludwik był ich synem, a więc siostrzeńcem polskiego króla. (Drwota B. i in, 1999: s. 247) Z punktu widzenia genealogii miał w praktyce bardzo zbliżone prawa do tronu polskiego jak Kaźko Słupski (wnuk Kazimierza Wielkiego po kądzieli). Karol Robert umiejętnie wykorzystał tę sytuację podczas zjazdu w Wyszehradzie w 1338 roku. Zapewnił wówczas swojemu 9-letniemu synowi dziedziczenie polskiej korony na wypadek bezpotomnej śmierci Kazimierza. Dla króla Polski był to układ korzystny, bo w tamtym momencie mało kto zakładał, że nie doczeka się męskiego potomka. (szerszy opis postanowień zjazdu patrz też: Barański M.K.: s.173-174). Ustalenia sukcesyjne potwierdzono i doprecyzowano w 1355 roku w Budzie. W razie śmierci Kazimierza bez legalnego potomka królem Polski miał zostać Ludwik, prawo do tronu przysługiwało też jego bratankowi Janowi, a jeśli i po tej stronie zabrakłoby męskich dziedziców — wyboru mogli dokonać polscy panowie. (Barański M.K.: s. 186) W chwili podpisywania tego porozumienia scenariusz przejścia Polski pod rządy Andegawenów stawał się coraz bardziej realny. Kazimierz nie miał syna (przynajmniej z prawego łoża), Adelajda została oddalona, a kwestia następstwa po Piastach zaczynała palić coraz mocniej.
Król wprawdzie adoptował Kaźka Słupskiego i tuż przed śmiercią przekazał mu ziemię kujawską oraz księstwo sieradzkie, jednak wkrótce testament unieważnili zwolennicy Andegawenów. Kazimierz zmarł 5 listopada 1370 roku. Ludwik Andegaweński został nowym królem Polski. (Drwota B. i in.: s. 243) Jeśli szukasz więcej ciekawostek, sprawdź także ten artykuł o 10 najmniej znanych królach Polski.
Ludwik Węgierski: król bez sympatii
To, że król Węgier został także królem Polski, nie wszystkich wprawiło w dobry nastrój. Dla wielu był jednak naturalnym i godnym następcą Kazimierza: dojrzałym, świetnie wykształconym, doświadczonym w wojnach — władcą, jakiego mogło pozazdrościć niejedno państwo. A jednak w polskich kronikach zachowały się też głosy niezadowolenia. Nie bez znaczenia jest fakt, że autor najważniejszego przekazu o rządach Ludwika Węgierskiego, Janko z Czarnkowa, nie darzył nowego monarchy sympatią. Najpewniej wynikało to z osobistych konfliktów, które skończyły się dla niego wygnaniem i utratą urzędu podkanclerzego. Sam, oskarżany o próbę kradzieży królewskich insygniów (prawdopodobnie po to, by potajemnie koronować Kaźka Słupskiego - por. Wyrobisz A.: s. 263), utrzymywał, że za rządów Ludwika oraz jego matki Elżbiety (regentki) nasiliły się przestępstwa, kradzieże i ogólny nieporządek.
Inne przekazy sugerują jednak, że — podobnie jak na Węgrzech — gospodarka miała się dobrze i rozwijała się bez większych przeszkód. Zamieszanie na większą skalę dotyczyło przede wszystkim Wielkopolski. Trudno jednak uznać je za prosty skutek rządów Andegawenów: było raczej efektem oporu miejscowej szlachty wobec silniejszej, bardziej scentralizowanej władzy, a zwłaszcza wobec samej dynastii.
Janko mógł też niechętnie patrzeć na monarchę, który nie znał języka polskiego i nie miał bliskiej, osobistej więzi ani z krajem, ani z tutejszym dworem. Ludwik Węgierski rzadko przyjeżdżał do Polski, a jednym z możliwych powodów był jego słabszy stan zdrowia. Nie oznaczało to jednak obojętności — według przekazów interesował się sprawami królestwa, a jego politykę w praktyce realizowali Elżbieta Łokietkówna (matka), Władysław Opolczyk oraz Zawisza z Kurozwęk. (Wyrobisz A.: s. 264)
Ludwik Węgierski i walka o sukcesję
Obejmując koronę Polski, Ludwik musiał uporządkować kwestię sukcesji tak, by nie prowokować ani pretendentów do tronu, ani sąsiednich monarchów. Mimo tych ograniczeń jego priorytetem pozostawała kontynuacja dzieła zjednoczeniowego ostatnich Piastów. Udało się chociażby utrzymać Wielkopolskę, choć miejscowa szlachta nie kryła niechęci i co pewien czas wybuchały bunty. (Wyrobisz A.: s. 264) Na rządy Ludwika nie narzekali natomiast kupcy, którzy jeszcze za poprzedniego władcy uzyskali zgodę na handel solą na Węgrzech oraz w krajach sąsiednich.
Regentka Elżbieta Łokietkówna przywracała też miastom ich dawne prawa i posiadłości, również te, które wcześniej skonfiskował Kazimierz Wielki. Zarówno królowa-matka, jak i Ludwik Węgierski mieli świadomość, że utrzymanie polskiej korony w rękach Andegawenów jest kluczowe. W przeciwnym razie tron mógłby najpewniej przejść w ręce Luksemburgów, panujących w Czechach. W takim układzie Węgry znalazłyby się niemal w okrążeniu, co mogłoby przekreślić ambitne, mocarstwowe plany dynastii.
Ludwik nie doczekał się potomka z pierwszego małżeństwa. Druga żona dopiero później urodziła mu trzy córki, z których tylko dwie dożyły wieku pozwalającego realnie myśleć o dziedziczeniu po ojcu. Aby utrzymać władzę w rodzie, musiał zapewnić swoim córkom prawo do koron. W przywileju koszyckim (1374) obdarzył polską szlachtę szerokimi ulgami i gwarancjami, oczekując w zamian zgody na to, by po jego śmierci tron objęła jedna z królewien.
Początkowo plan zakładał przekazanie polskiej korony starszej córce – Marii. Jej małżeństwo z Zygmuntem Luksemburskim oznaczałoby jednak wprowadzenie do kraju zachodnioeuropejskiej dynastii, na co polscy możni patrzyli z wyraźną rezerwą. Dlatego po śmierci Ludwika podjęto inną decyzję. Królem Polski została bardzo młoda Jadwiga. Jako żona Władysława Jagiełły stała się jednym z filarów narodzin nowej dynastii w Polsce po odejściu Ludwika.
Dziedzictwo Ludwika Andegaweńczyka w Polsce
Panowanie Ludwika Andegaweńczyka w Polsce miało charakter etapu przejściowego. To właśnie wtedy zaczęły się procesy, które mocno wpłynęły na kształt nowożytnej monarchii i społeczeństwa dostosowanego do realiów renesansowej Europy. Przywilej koszycki pokazuje pierwsze wyraźne sygnały narastającej siły polskiej szlachty. Korzystna koniunktura dla kupców i rzemieślników stworzyła z kolei fundament pod przyszły wzrost gospodarczy. W kolejnych dwóch stuleciach Polska Jagiellonów stanie się europejskim mocarstwem — liczącym się partnerem zarówno w polityce, jak i w ekonomii.
Dla całej Europy unia personalna Węgier i Polski okazała się równie istotna. W porównaniu z epoką piastowską polityczny oraz kulturowy środek ciężkości przesunął się wyraźniej na wschód. Przejęcie dziedzictwa po Piastach przez Andegawenów skutecznie powstrzymało Luksemburgów przed rozszerzaniem wpływów na naszych ziemiach. Z tej zmiany skorzystają w następnym stuleciu Jagiellonowie na wschodzie, a Habsburgowie na południowym zachodzie.
Źródła:
- Andrzej Wyrobisz, Ludwik Węgierski, w: Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, s. 262-268, Czytelnik 1998
- Wacław Felczak, Historia Węgier, Ossolineum 1983
- Marek Kazimierz Barański, Historia Polski średniowiecznej, Zysk i S-ka 2012
- Piastowie. Leksykon Biograficzny, Barbara Drwota, Barbara Górska, Wydawnictwo Literackie 1999