Doprowadził do śmierci większej liczby ludzi niż Hitler i Stalin razem wzięci. Mimo to czczą go jako bohatera

Opublikowano: 05.07.2026Autor: Paulina SurowiecDrukujUdostępnij

Mao Zedong to nazwisko, które na całym świecie kojarzy się nie tylko z chińską polityką, lecz także z narodzinami komunistycznych Chin. Dla jednych jest symbolem potęgi i przełomu, dla innych — twarzą tragedii, o której mówi się do dziś. Co sprawiło, że jego rządy wciąż wywołują tak skrajne emocje? Skąd wzięły się oskarżenia o dyktaturę i czy rzeczywiście łączy się go ze śmiercią milionów ludzi? Jak doszło do tego, że jego idee przerodziły się w maoizm i na lata zmieniły bieg historii? Poniżej znajdziesz kluczowe fakty i opowieść o drodze Mao Zedonga do władzy — oraz o tym, co wydarzyło się później.

1. Mao Zedong: dzieciństwo i młodość
2. Droga Mao do rewolucji i marksizmu
3. Wielki Marsz i droga Mao do władzy
4. Mao Zedong i narodziny Chin Ludowych
5. Mao Zedong: bohater czy zbrodniarz?

Mao Zedong: dzieciństwo i młodość

Mao Zedong, znany też jako Mao Tse Tung, przyszedł na świat 26 grudnia 1893 roku w Shaoshan, w chińskiej prowincji Hunan. Wychowywał się w domu jednego z najzamożniejszych rolników w okolicy, a ojciec słynął z wyjątkowo twardej ręki wobec dzieci. Mao miał troje rodzeństwa – braci Zetana i Zemina oraz siostrę Zejian. Jego matka, Wen Qimei, na różne sposoby próbowała łagodzić surowość męża i chronić dzieci przed jego rygorem. W wieku ośmiu lat Mao rozpoczął naukę w szkole podstawowej, gdzie poznawał podstawy konfucjanizmu, a edukację zakończył, mając trzynaście lat. W 1907 roku ojciec zaaranżował mu małżeństwo z Luo Yigu, która jednak nigdy nie zamieszkała ze swoim mężem. Młody Mao sprzeciwiał się tradycji aranżowanych związków i nie akceptował tego, że decyzja zapadła bez jego udziału. Trzy lata później Luo Yigu zmarła.

Mao Tse Tung pomagał ojcu w prowadzeniu interesów, a jednocześnie coraz głębiej wchodził w sprawy polityczne. Silnie oddziaływały na niego postacie Napoleona Bonapartego i George’a Washingtona – szczególnie w kontekście nacjonalizmu oraz kwestii wojskowych. W okresie klęski głodu w Hunan sympatyzował z postulatami ruchu Gelaohui, działającego w podziemiu i wymierzonego w dynastię Qing. Organizacja nie mogła jednak swobodnie funkcjonować, bo była skutecznie blokowana przez wojsko. Narastający kryzys i powszechny głód doprowadziły wkrótce do przejęcia rolniczego biznesu należącego do ojca Mao Zedonga.

Później chłopak kontynuował naukę w jednej z pobliskich miejscowości, w Dongshan, gdzie uczył się wśród zamożnej młodzieży. Następnie przeniósł się do Changsha – miasta postrzeganego jako ośrodek rewolucjonistów, w którym szczególnie silna była niechęć do absolutnej monarchii cesarza Puvi. Coraz głośniej domagano się ustanowienia urzędu prezydenta w Chinach i rozpoczęcia budowy republiki. Liderem tego nurtu był wówczas Sun Jat-sen, twórca Ligi Związkowej (Tongmenghui). Mao Zedong go popierał i chciał, by to właśnie Sun stanął na czele przyszłej republiki. Wskazywał też osoby, które jego zdaniem mogłyby objąć stanowiska premiera oraz ministra spraw zagranicznych. Po rewolucji Xinhai monarchię obalono. Zastąpiła ją Republika Chińska, na czele której ostatecznie stanął jednak Yuan Shikai.

Droga Mao do rewolucji i marksizmu

Mao Zedong przeszedł krótki epizod służby wojskowej, ale wkrótce wrócił do edukacji. Po kilku podejściach w różnych szkołach postawił na samokształcenie i pochłaniał książki o liberalizmie klasycznym. Sięgał też po prace zachodnich filozofów i uczonych, widząc w sobie przede wszystkim intelektualistę. Ojciec, nie dostrzegając z tego „inwestycji” żadnych efektów, w końcu odciął mu finansowanie. Mao marzył o zawodzie nauczyciela, dlatego rozpoczął studia w tym kierunku. Równolegle czytał radykalne pismo założone przez dziekana Uniwersytetu Pekińskiego, Chena Duxiu. Niedługo potem sam wysłał tam tekst o wzmacnianiu kondycji fizycznej jako sposobie na skuteczniejszą służbę rewolucji. Wkrótce dołączył też do kręgu rewolucyjnych intelektualistów inspirujących się Wangiem Fuzhi.

Żeby opłacić naukę, Mao wraz z kolegą żebrali albo wykonywali śpiewno-taneczne dwuwiersze w zamian za jedzenie. W 1915 roku Mao Zedong został sekretarzem Towarzystwa Studenckiego i zachęcał do sprzeciwu wobec szkolnych reguł. Dwa lata później stanął na czele „armii” studentów, którzy bronili szkoły przed żołnierzami, posługując się bambusowymi włóczniami. Z czasem coraz mocniej wciągały go zagadnienia wojskowe. W 1919 roku ukończył szkołę z wyróżnieniem. Następnie wyjechał do Pekinu i pracując w bibliotece, natrafił na marksizm — ideę, która szybko stała się dla niego punktem odniesienia. Poniżej przybliżymy, co działo się w Chinach w kolejnych latach i jak wyglądała rewolucyjna aktywność Mao Zedonga.

• Chiny padły ofiarą ekspansywnej polityki Cesarstwa Japonii, które zajęło znaczną część terytorium państwa. W Pekinie wybuchły patriotyczne zamieszki. Mao nie był jeszcze wtedy ukształtowany przez marksizm i nie opowiadał się za przemocą. Mimo to rozwiązano stowarzyszenie oraz tygodnik, do którego pisał. Wtedy zaczął publikować w gazecie Sprawiedliwość, a także zorganizował strajk w Hunan — wydarzenie, które w praktyce przesądziło o dalszej ścieżce politycznej Mao Zedonga.
• W Pekinie Mao Zedong związał się z generałem Tan Yankaia, uczestnicząc w obaleniu rządów Zhanga. Następnie objął stanowisko dyrektora szkoły w Hunan
• W 1921 roku powołano do życia Komunistyczną Partię Chin. Mao Zedong utworzył wtedy Socjalistyczny Korpus Młodzieżowy, by upowszechniać literaturę rewolucyjną. Organizował również strajki pracownicze. W Szanghaju odbyło się posiedzenie Krajowego Zjazdu Komunistycznej Partii Chin (KPCh), w którym uczestniczył Zedong. Wkrótce potem został sekretarzem partii w Hunan, równocześnie prowadząc nabór nowych członków. Coraz częściej wchodził w twardą politykę.
• Delegaci III zjazdu KPCh potwierdzili wolę współpracy z Kuomintangiem — partią założoną przez Sun Jat-sena. Mao Zedonga wybrano do Komitetu Partii. Podczas Pierwszego Kongresu Kuomintangu wskazano go jako zastępcę jednego z członków Centralnego Komitetu Wykonawczego Kuomintangu.
• W 1925 roku Mao Zedong musiał uciekać do Kantonu, gdy jego rewolucyjną aktywność uznano za podejrzaną. W tym samym roku zmarł przywódca nacjonalistów Sun Jat-sen, a jego miejsce zajął Czang Kaj-szek, rozpoczynając stopniowe wypychanie komunistów na margines. Podjęto próby obalenia Czanga i zastąpienia go Wangiem Jingweiem. Zedong w tym czasie aktywnie zabierał głos w sporach o „kwestię chłopską”, opowiadając się nawet za dożywociem albo karą śmierci dla kontrrewolucjonistów. Coraz wyraźniej dochodził do wniosku, że w realiach rewolucji sam pokój może być po prostu… niewystarczający. Powołano go do Ziemskiego Komitetu Centralnego Kuomintangu. Sprawdź także ten artykuł o 10 najbardziej krwawych dyktatorach w historii.

Wielki Marsz i droga Mao do władzy

Wojska Czanga zwróciły się przeciw komunistom: wyrzucono ich z koalicji, a następnie przeprowadzono brutalną czystkę, w której zginęły dziesiątki tysięcy osób podejrzewanych o sympatie komunistyczne. W 1927 roku w Wuhan odsunięto komunistów od wpływów w Kuomintangu. W odpowiedzi powołali oni Armię Czerwoną, mającą stanąć do walki z Czangiem. Mao Zedong został wybrany na jej przewodniczącego, lecz po nieudanym uderzeniu na Changsha usunięto go z funkcji. Mao nie zamierzał jednak rezygnować. Zaczął tworzyć własne zaplecze w Jiangxi, uniezależniając się od rządu, rozbudowując oddziały i narzucając twardą dyscyplinę oraz rygorystyczne reguły. Kuomintang rozpoczął ataki na jego bazę, ale w kluczowym momencie wsparł go Zhu De (były wiceprzewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej).

Mao i Zhu połączyli siły, organizując nową bazę wojskową, a dodatkowo zyskali poparcie Penga Dehuaia. Komitet Centralny i Li Lisan dążyli do rozwiązania armii Mao, jednak on nie chciał oddać Jiangxi. Tymczasem wysłannicy z Moskwy planowali usunięcie Li z wpływów, dlatego ZSRR przeszkolił tzw. 28 bolszewików – dwóch z nich trafiło następnie do Komitetu Centralnego. W 1930 roku Mao ogłosił powstanie rządu radzieckiego, po czym zaczęto oskarżać go o związki z Ligą Antybolszewicką. W tym samym roku podjęto próbę odsunięcia Mao – w jej trakcie śmierć poniosło kilka tysięcy przeciwników Zedonga. Rok później w Jiangxi komuniści zdołali utworzyć niezależną Chińską Republikę Rad. Armia Czerwona coraz skuteczniej odpierała działania Czanga i stopniowo poszerzała kontrolowane terytoria. Czang uznał, że komuniści stają się groźniejsi niż Japończycy, więc nasilił bombardowania pozycji Armii Czerwonej. Z czasem odcięto ją od żywności i lekarstw, co zmusiło kierownictwo KPCh do odwrotu.

14 października 1934 roku rozpoczął się Wielki Marsz w Chinach, czyli wielkie przegrupowanie Armii Czerwonej z Jiangxi do północno-zachodnich regionów kraju. Wyruszyło około 70 000 żołnierzy i 30 000 cywilów, lecz do końca przetrwało najwyżej 8 000 żołnierzy – pozostali zginęli w trakcie walk i wyczerpującej wędrówki. Długi Marsz wyniósł Mao Zedonga na pozycję najważniejszego przywódcy partii komunistycznej. Został przewodniczącym Komisji Wojskowej, a jego siły znów zaczęły szybko rosnąć, wspierane przez kilku chińskich liderów. Mao zaczął przygotowywać uderzenia na Japończyków okupujących chińskie ziemie. By móc ich pokonać, Zedong – choć uważał Czanga za zdrajcę Chin – zaproponował wspólne działania przeciw okupantowi. Ostatecznie powstał front antyjapoński. Armia Czerwona rozrosła się do około 500 000 żołnierzy, a następnie została rozszerzona o kolejne formacje: Nową Czwartą Armię oraz Ósmą Armię.

Mao Zedong i narodziny Chin Ludowych

Do 1940 roku Mao Zedong przygotował swoje najważniejsze pisma o rewolucji — to one stały się fundamentem ideologii maoistowskiej. Sojusz KPCh z nacjonalistami formalnie miał obowiązywać do 1945 roku, lecz w praktyce już około 1940 roku był coraz bardziej fasadowy. Po zakończeniu II wojny światowej konflikt rozgorzał na nowo. Wybuchła wojna domowa, w której komuniści szybko uzyskali wyraźną przewagę (pomagały w tym dostawy broni z ZSRR). Do oddziałów KPCh masowo dołączali także chłopi oraz osoby bez pracy. 1 października 1949 roku Mao Zedong ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej, przeprowadzając czystki i ostatecznie likwidując ostatnie kuomintangowskie ogniska oporu. Został przewodniczącym Centralnego Rządu Ludowego. Nazywano go również Wielkim Liderem, Przewodniczącym Mao. Władzę nad Chinami sprawował aż do śmierci (9 września 1976 roku). Poniżej kilka kluczowych wydarzeń z epoki Mao Zedonga.

• Wdrożenie reformy rolnej, czyli przekazywanie ziem należących do bogatych w ręce najuboższych. Mao pokazał się tu jako zbrodniarz, ponieważ nie powstrzymywał przemocy fizycznej wobec zamożnych (aby wymusić oddanie gruntów). Do końca 1952 roku zginęło z tego powodu ok. 1 000 000 dawnych właścicieli ziemskich oraz członków ich rodzin.
• Zedong uruchamiał kolejne kampanie mające „oczyścić” miasta z korupcji. Równocześnie dążył do tego, by Chiny stały się światową potęgą, rozwijając przemysł przy wsparciu Związku Radzieckiego. To właśnie Mao zapoczątkował politykę trzech czerwonych sztandarów.
• By nie tracić kluczowej pozycji w państwie, Mao Zedong rozpętał ruch polityczno-społeczny znany jako rewolucja kulturalna. W ten sposób chciał usunąć rywali i umocnić stworzony przez siebie maoizm. Na zastępcę wyznaczył Lin Biao, lecz ten zaczął zyskiwać… zbyt dużą popularność. Biao zginął w 1971 roku w katastrofie lotniczej.
• Stalin deklarował wsparcie dla Zedonga w starciu z siłami ONZ w Korei, jednak ostatecznie nie udzielił realnej pomocy militarnej. Mao poczuł rozczarowanie i jednocześnie utwierdził się w przekonaniu, że Chiny muszą być samowystarczalne i niezależne. W 1958 roku Mao doprowadził do zbrojnego kryzysu w Cieśninie Tajwańskiej.
• W 1959 roku ZSRR wycofał się z ustaleń z Chinami dotyczących broni atomowej oraz nowych technologii wojskowych. Z kolei Chińczycy nie chcieli zgodzić się na budowę radzieckiej rozgłośni radiowej ani na tworzenie wspólnej marynarki wojennej. W 1960 roku oficjalnie przypieczętowano rozłam radziecko–chiński. Pod koniec lat 60-tych doszło też do starć granicznych między Chinami a ZSRR. Walki chińsko-radzieckie trwały do końca kwietnia 1969 roku.
• Albania rządzona przez Envera Hodżę znalazła się w sytuacji podobnej do Chin. Chruszczow krytykował albańskie rządy równie ostro jak chińskie. Z tego powodu Chiny zbliżyły się do Albanii. Oba państwa występowały w obronie „czystości” leninizmu i marksizmu, atakując zarówno idee amerykańskie, jak i radzieckie. Po wizycie Richarda Nixona (prezydenta USA) w Chinach relacje chińsko-albańskie wyraźnie się jednak pogorszyły. Hodża uznał wówczas, że Zedong go zdradził.
• Od 1959 roku Indie i Chiny regularnie ścierały się ze sobą. Jednocześnie Chiny utrzymywały dobre relacje z Pakistanem, wspierały ruchy niepodległościowe w Afryce oraz drugie powstanie malajskie. Mao popierał również m.in. działania Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny.

Mao Zedong: bohater czy zbrodniarz?

Chińczycy nie są tu zgodni. Dla jednych to bohater, dla innych — zbrodniarz. Krytycy Mao Zedonga zarzucają mu m.in. doprowadzenie do konfliktu z ZSRR, który przecież był sojusznikiem Chin. Część osób obwinia go także o to, że nie wprowadzono na czas skutecznej kontroli urodzeń, co przyspieszyło wzrost liczby ludności i w konsekwencji doprowadziło do uruchomienia nowego programu państwowego (tzw. polityki jednego dziecka, która w swojej skrajnej, absurdalnej formie miała przyczynić się do przypadków dzieciobójstwa w Chinach).

Zwolennicy Mao odpowiadają jednak, że jego rządy pomogły ograniczyć analfabetyzm i znacząco wydłużyć średnią długość życia (z ok. 35 do 70 lat). Uważają też, że Chińska Republika Ludowa za czasów Zedonga urosła do rangi gospodarczej potęgi, nie stając się przy tym państwem zależnym od ZSRR. Do dziś największym szacunkiem darzą Mao najbiedniejsze warstwy społeczne w Chinach — te, którym Zedong realnie pomagał. Bez względu na to, ilu ma zwolenników, a ilu przeciwników, Mao Zedong pozostaje w Chinach niepodważalnym symbolem ideowym i jedną z najważniejszych postaci XX wieku.

Źródła:

1. Jung Chang: Mao. Nieznana historia, Wydawnictwo Znak Jednym Słowem, Warszawa 2021
2. Torbjorn Faerovik: Mao. Cesarstwo cierpienia, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2018