Rasputin wygryzł ją z carskiego dworu, a bolszewicy wymordowali jej rodzinę. Ona jedna przetrwała

Olśniewała urodą i nienagannym stylem. Wystarczyła chwila, by skradła serca zwykłych ludzi — nie tylko wyglądem, lecz także dobrocią, która szybko stała się jej znakiem rozpoznawczym. A potem przyszła rewolucja i wszystko runęło: jej syn Mikołaj oraz jego dzieci byli skazani na najgorsze. Ona jedna przetrwała. Tylko jak to możliwe, że wymknęła się losowi, który dla reszty był już dawno przesądzony?
- Od Dagmary do Marii Fiodorowny
- Maria Fiodorowna kontra Rasputin
- Ostatnie lata Marii Fiodorowny na Krymie
- Maria Fiodorowna na emigracji w Danii
Od Dagmary do Marii Fiodorowny
Maria Zofia Fryderyka Dagmara pochodziła z duńskiej dynastii Glücksburg i w rodzinnych stronach znano ją po prostu jako Dagmar. Kiedy w 1866 roku wyszła za Aleksandra Romanowa, następcę carskiego tronu, przyjęła prawosławie i – zgodnie z etykietą panującą na dworze – otrzymała imię Maria Fiodorowna. (Perry J.C., 1999: s. 26)
Bardzo szybko zdobyła sympatię zarówno zwykłych ludzi, jak i najbliższego otoczenia carskiej rodziny. Przyciągała urodą i naturalnym wdziękiem, imponowała bystrością, a przy tym zawsze wyglądała bez zarzutu. Kochała klejnoty i wielkie bale, ale równocześnie potrafiła dostrzegać codzienne problemy poddanych i nie odwracała od nich wzroku.
Aleksander III miał opinię władcy despotycznego i skrajnie konserwatywnego. Maria Fiodorowna w tym czasie nie wchodziła w politykę wprost, jednak nie była zwolenniczką twardej ręki, jaką rządził jej mąż. (Perry J.C., 1999: s. 5-7) Zamiast tego próbowała łagodzić jego wizerunek działalnością dobroczynną i nieraz wstawiała się za poddanymi. Słynęła też z niezwykłej pamięci do twarzy i imion, co sprawiało, że ludzie czuli z nią prawdziwą więź. Choć różnili się temperamentem i poglądami, doskonale odnajdywała się u boku Aleksandra. Tworzyli zgraną parę, a co na carskim dworze należało do rzadkości – Aleksander nigdy jej nie zdradził.
Maria Fiodorowna kontra Rasputin
Aleksander III zmarł w 1894 roku, mając zaledwie 49 lat. Maria Fiodorowna niezwykle ciężko przeżyła odejście męża, ale szybko skupiła swoje nadzieje na synu – Mikołaju. Kiedy tylko objął tron, coraz silniej wciągały ją sprawy państwa. Była przeświadczona, że to ona – nie ministrowie – powinna mieć decydujący wpływ na młodego cara. Z czasem słabło także jej zaufanie do synowej, Aleksandry Fiodorowny. W przekonaniu Marii wpływ Aleksandry na Mikołaja był ryzykowny i przynosił więcej strat niż korzyści. Obie kobiety diametralnie różniły się w spojrzeniu na rolę cesarzowej i na to, jak należy sprawować władzę. (Service R., 2017: 39) Aleksandra nie umiała stać się „cesarzową swoich poddanych”. Wypominano jej staroświecki styl, nadmierną nerwowość oraz brak cech potrzebnych do roli władczyni. (Geraldi J. P., 2011: s. 150)
Gdy na dworze pojawił się Rasputin, cesarzowa wdowa zaczęła realnie obawiać się o przyszłość caratu. Tymczasem Mikołaj coraz częściej ulegał naciskom żony. Sytuacja zaszła tak daleko, że to stara carowa musiała się wycofać – i to ona, a nie Rasputin, została zmuszona do opuszczenia dworu. Wyjechała do Kijowa, gdzie oddała się działalności dobroczynnej. Od czasu do czasu odwiedzała też swoją siostrę Aleksandrę – owdowiałą królową Wielkiej Brytanii.
Nie była jedyną osobą na dworze, która widziała, jak zgubny wpływ Rasputin wywiera na rodzinę Mikołaja. Narastający spór z synową oraz rozczarowanie tym, w jaki sposób car sprawował rządy, mogły popychać ją do rozważań o zamachu stanu. Nie ma jednak żadnych dowodów, że Maria Fiodorowna brała udział w planach obalenia własnego syna. Istnieją jedynie przekazy z drugiej ręki, według których dopuszczała ona taką możliwość.

Ostatnie lata Marii Fiodorowny na Krymie
Wybuch I wojny światowej zastał Marię w Wielkiej Brytanii, dokąd przyjechała z wizytą do siostry Aleksandry. Szybko jednak doszła do wniosku, że jej miejsce jest w kraju: chciała wrócić, organizować wsparcie i dodawać ludziom otuchy.
W marcu 1917 roku po raz ostatni spotkała się z Mikołajem w Mohylewie. Zaledwie dwa dni wcześniej car abdykował na rzecz najmłodszego brata – Michała. Ten jednak nie przyjął korony, a Rosja formalnie stała się republiką. (Perry J.C.: s. 160) W rzeczywistości państwo coraz bardziej pogrążało się w bezładzie, a dodatkowo wyniszczała je wojna domowa.
Z uwagi na zagrożenie ze strony bolszewików Maria Fiodorowna przeniosła się na Krym – ostatnią względnie bezpieczną przystań Romanowów. To właśnie tam dotarły do niej wstrząsające wieści o śmierci syna, synowej i wnuków. Nie była w stanie w nie uwierzyć. Sądziła, że to plotka celowo puszczona w obieg przez bolszewików, by złamać opór przeciwników. Mówi się, że do końca życia tliła w sobie nadzieję, iż rodzina jej najstarszego syna ocalała i gdzieś na wygnaniu wciąż żyje. Przez długi czas odmawiała też wyjazdu z Krymu. Postawiła warunek: na pokład mają trafić wszyscy chorzy i ranni oraz wszyscy Rosjanie, którzy chcą wydostać się z Jałty. Uważała, że cesarzowej nie wypada ratować się ucieczką, zostawiając własny lud. (Perry J.C.: s. 217) Na emigrację przystała dopiero wtedy, gdy stało się jasne, że sprzymierzeńcy nie zdołają zapewnić jej ochrony przed nacierającymi bolszewikami. Razem z rodziną odpłynęła na HMS „Marlborough” przez Maltę do Wielkiej Brytanii. (Zeepvat Ch., 2008: s. 161, Service R.: s. 276)
Maria Fiodorowna na emigracji w Danii
Z rozgałęzionego rodu Romanowów przy życiu pozostała już tylko garstka. Część z nich trwała w związkach morganatycznych, które na emigracji cesarzowa była skłonna akceptować znacznie łatwiej niż kiedyś. Maria Fiodorowna, ostatnia żyjąca cesarzowa Rosji, w środowisku białej emigracji uchodziła za osobę o wyjątkowej powadze i autorytecie. Dla niej samej ta nowa codzienność okazała się jednak wyjątkowo trudna: z carycy matki, związanej z jednym z największych imperiów minionej epoki, zmieniła się w arystokratkę bez państwa. Początkowo zatrzymała się u siostry – Aleksandry. Angielska królowa-wdowa miała wówczas 74 lata, coraz słabiej słyszała, a mimo to wciąż pozostawała ważną postacią dynastii: zapraszano ją na oficjalne uroczystości i traktowano jak monarchinię. Położenie Marii było o wiele bardziej niejednoznaczne. Brytyjska rodzina królewska odnosiła się do niej z mieszaniną życzliwości i rezerwy. (Perry J.C.: s. 240) Kiedy zorientowała się, że nie jest szczególnie pożądana w roli stałego gościa u brytyjskich władców, przeniosła się do Danii. Najpierw zamieszkała w pałacu bratanka, króla Chrystiana X, lecz i tam nie potrafiła poczuć się naprawdę u siebie. Najdotkliwszy okazał się kosztowny styl życia, który w praktyce finansował bratanek. Dlatego w 1920 roku Maria Fiodorowna przeprowadziła się do własnej posiadłości Hvidore. Nabyła ją jeszcze w 1905 roku wspólnie z siostrą, planując prywatne miejsce rodzinnych spotkań. Teraz mogła tam bez przeszkód urządzić nieformalne centrum życia rosyjskiej emigracji, do którego zjeżdżali goście, wspomnienia i sprawy dawnego świata.
Maria Fiodorowna zmarła w 1928 roku, w wieku 80 lat. Przeżyła niemal wszystkich najbliższych. W 2006 roku jej trumnę uroczyście przewieziono do Petersburga i złożono w soborze św. Piotra i Pawła, obok Aleksandra III.
Źródła:
John Curtis Perry, Ucieczka Romanowów: rodzinna saga, Nowy Jork 1999
Charlotte Zepvat, Zmierzch Romanowów. Ostatnie sto lat carskiej Rosji, Bellona 2008
Robert Service, Ostatni car: Mikołaj II i rewolucja w Rosji, Nowy Jork 2017
Julia P. Geraldi, Od splendoru do rewolucji: Romanowowie i ich kobiety, 1847–1928, Nowy Jork 2011