Rządziła muzułmańskim państwem w XVII wieku. Jej prawo rozwodowe może dziś zaskakiwać
W kraju, w którym rządy od zawsze należały do mężczyzn, pojawienie się kobiety na tronie miało być jedynie ciekawostką — bez większych konsekwencji. Tymczasem sułtanka Tadż ul-Alam Safiatuddin Syah szybko pokazała, jak bardzo wszyscy się mylili. Nie tylko otoczyła opieką kulturę i naukę, lecz także potrafiła twardo przeciwstawić się rosnącej presji kolonialnej Holendrów. Kim naprawdę była ta muzułmańska władczyni i dlaczego jej panowanie do dziś budzi tyle emocji?
- Sułtanka z przypadku: Safiatuddin z Acehu
- Kobieta na tronie: warunki i walka
- Reformy Tadż ul-Alam: edukacja i prawa kobiet
- Holenderska Kompania kontra sułtanka Acehu
Sułtanka z przypadku: Safiatuddin z Acehu
Iskandar Muda uchodził za najsilniejszego władcę w dziejach Acehu. Los chciał jednak, że nie doczekał się syna. W serii nieoczekiwanych zwrotów wydarzeń korona trafiła do jego najstarszej córki – księżniczki Sri Alam, znanej jako Tadż ul-Alam Safiatuddin.
Ród zapoczątkowany przez jej pradziadka nie zakładał przekazywania tronu kobietom, a dodatkowo budziło to wątpliwości w realiach islamskich. Dlatego ojciec przyszłej sułtanki wyznaczył na następcę syna pokonanego władcy Pahangu. Wychowywał go jak własnego potomka i jeszcze w dzieciństwie połączył małżeństwem z córką. Mąż Putri przyjął imię poprzednika – Iskandar. (Ramadhani D., Wijayanto S.T., 2020: s. 33) To popularna w świecie islamu forma imienia Aleksander. Nie była to przypadkowa decyzja – podobnie jak wielu europejskich monarchów, obaj sułtani świadomie nawiązywali do legendarnego Macedończyka.
Iskandar Thani opowiadał się za mocno scentralizowanym państwem i konsekwentnie ograniczał wpływy możnych, lecz nie rządził na tyle długo, by dorównać sławie teścia. Tron objął w 1636 roku, a już w 1641 zmarł. Co gorsza – z perspektywy dynastii – również nie pozostawił męskiego dziedzica. W tej sytuacji władzę przekazano ostatniej przedstawicielce rodu – Putri Sri Alam, która przyjęła imię oznaczające „Czystość Wiary, Korona Świata” – Safiatuddin Tadż ul-Alam.
Kobieta na tronie: warunki i walka
Nie wszyscy islamscy uczeni byli zgodni co do tego, czy kobieta powinna zasiadać na tronie. Część z nich dopuszczała jednak jej prawo do dziedziczenia władzy. Kwestia została ostatecznie rozstrzygnięta – rzecz jasna przez mężczyzn – podczas specjalnie zwołanej narady. Uczestnicy uznali, że warunkiem wyniesienia kobiety na tron są jej wykształcenie, pobożność oraz nieskazitelna moralność. (Ramadhani D., Wijayanto S.T.: s. 37) Nie wolno jej było również sprawować funkcji religijnych.
Tadż ul-Alam od samego początku musiała mierzyć się z narzuconymi oczekiwaniami i licznymi ograniczeniami. Potrafiła się do nich dostosować, a jednocześnie nie oddała kontroli nad kierunkiem rozwoju państwa. Rządziła łagodniej niż jej ojciec i mąż, za to konsekwentnie stawiała na wzmacnianie kultury, nauki oraz sztuki. ( Ramadhani D., Wijayanto S.T.: s. 34) Szybko okazało się też, że potrafi skutecznie przeciwstawić się holenderskiej kolonizacji.
Reformy Tadż ul-Alam: edukacja i prawa kobiet
Objęcie rządów przez kobietę nie było wcale tylko ceremonialnym aktem — Tadż ul-Alam od początku dawała do zrozumienia, że nie zamierza być „twarzą” władzy, podczas gdy decyzje podejmują inni. Jednym z jej pierwszych i najbardziej widocznych działań było konsekwentne wzmacnianie pozycji kobiet w edukacji i życiu publicznym. Namawiała je do nauki, otwierała im drzwi do urzędów oraz instytucji państwowych i dbała o to, by miały porównywalne szanse jak mężczyźni. Wspierała finansowo szkoły i biblioteki, a co ciekawe — nawet przeciwnikom politycznym pozwalała zakładać własne placówki oświatowe w innych regionach kraju.
Rozbudowała także kobiecą dywizję stworzoną wcześniej przez jej ojca, znaną jako Keumala Cahaya. I nie była to jedyna acehańska formacja o militarnym charakterze, w której kobiety odgrywały realną rolę. Już na początku XVII wieku powstała tzw. flota wdów — oddział złożony z kobiet i dowodzony przez kobiety — która miała początkowo dać wdowom po wojownikach walczących z Portugalczykami szansę na odwet za śmierć mężów. (Djono, Sutiyah, Zulfikar F., 2022: s. 2346) Za panowania Tadż ul-Alam w jej szeregach znajdowały się jednak nie tylko wdowy, co pokazuje, jak bardzo zmieniła się skala i znaczenie tej inicjatywy.
Sułtanka odegrała również istotną rolę w modyfikacji prawa rozwodowego. Proponowane przez nią rozwiązania brzmią zaskakująco współcześnie — i bez wątpienia były bardziej postępowe niż regulacje obowiązujące w tym samym czasie w wielu krajach Europy. Zgodnie z tym prawem kobieta dostawała od rodziców dom, do którego wprowadzał się mąż. Jeśli dochodziło do rozwodu, to ona pozostawała w domu, a dodatkowo przysługiwała jej połowa wspólnego majątku. (Ramadhani D., Wijayanto S.T.: s. 39) Co ważne, wszystko to funkcjonowało w ramach obowiązującego szariatu. Dzisiaj może zaskakiwać, że sułtanka była jednocześnie pobożną muzułmanką, szczerze zaangażowaną w umacnianie wiary wśród poddanych, a przy tym kimś, kogo współczesny czytelnik niemal nazwałby feministką.
Holenderska Kompania kontra sułtanka Acehu
W 1602 roku powołano holenderską Kompanię Wschodnioindyjską, która otrzymała od państwa monopol na handel na Oceanie Indyjskim i Pacyfiku. Skupienie rozproszonych dotąd przedsiębiorstw w jednej organizacji oraz zagwarantowanie jej wyłącznych praw sprawiły, że Holendrzy stali się dla Azji Południowo‑Wschodniej przeciwnikiem znacznie groźniejszym niż wcześniej. Istotną rolę odgrywała też ich przewaga morska: dysponowali jedną z najlepszych flot, z szybszymi, a przy tym lepiej uzbrojonymi okrętami. (Zainu’ddin A.G., 1970: s. 79)
Seria starć wywołanych coraz bardziej napastliwą polityką Kompanii w regionie dobrze pokazuje, w jaki sposób sułtance udawało się jednocześnie stawiać opór kolonizacji i utrzymywać relacje z sojusznikami.
Do jednego z takich epizodów doszło w Perak – sprzymierzonym z Acehem, zależnym sułtanacie na Półwyspie Malajskim. Próbując przejąć kontrolę nad miejscowymi złożami cyny, Kompania zablokowała rzekę Perak. Odpowiedź była brutalna: wymordowano załogi dwóch holenderskich statków, a magazyn splądrowano. Holendrzy, podejrzewając udział Aceheńczyków, zwrócili się do Tadż ul-Alam z żądaniem wyjaśnienia sprawy, zapewnienia bezpieczeństwa oraz wypłaty odszkodowania. Sułtanka ukarała część uczestników rozruchów i poleciła uwolnić ocalałych Holendrów. Jednocześnie skierowała do ich dowódcy stanowcze upomnienie – podkreślając, że Perak podlega jej władzy i że Holendrzy nie mają prawa prowadzić tam wojny. (sister-hood, 2018)
Choć rządy Safiatuddin i jej następczyń (tzw. epoka czterech sułtanek) często uznaje się za czas słabnięcia potęgi, Aceh zdołał utrzymać niezależność niemal do schyłku XIX wieku. Dopiero wtedy Holendrzy rozbili ostatnie oddziały sułtanatu i ustanowili własną kolonię. Zresztą nie na długo – Indonezja odzyskała niepodległość niespełna pół wieku później.
Źródła:
1. Desy Ramadhani, Septian Teguh Wijayanto, Sulthanah Taj'al Alam Safiatuddin Syah: źródła inspiracji i realny wkład w rządy w Sułtanacie Acehu w latach 1641-1675, (w:) RINONTJE: jurnal Pendidikan dan Penelitian Sejarah, t. 3, nr 2, 20 kwietnia 2020, s. 32-42 (w oparciu o tłumaczenie Google Translate)
2. Djono, Sutiyah, Fachri Zulfikar, Historyczne ujęcie przemian przywództwa kobiet w Acehu jako materiał do nauczania historii, (w:) International Journal of Sustainable Development and Planning, t. 17, nr 8, grudzień 2022, s. 2435-2444
3. Sher Banu A. Latiff Khan, Rule behind the silk curtain: the sultanas of Aceh 1641-1699, Londyn 2009
4. Ailsa Gwennyth Zainu'ddin, A short history of Indonesia, Nowy Jork 1970
5. Praca zbiorowa, Taj ul-Alam 1612-1665, w: Sister-hood.com (https://sister-hood.com/sister-hood-staff/sultanah-taj-ul-alam-safiatuddin-syah-1612-1675/, dostęp 27.08.2025)