Podstęp, chaos i śmierć polskiego księcia na polu bitwy. O tej rzezi milczały podręczniki
Rok 1294 przyniósł na polskie ziemie uderzenie, którego nikt nie lekceważył: najechali pogańscy Litwini pod wodzą księcia Witenesa. Gdy Łęczyca została splądrowana, napastnicy ruszyli w odwrót na północny wschód — przekonani, że najgorsze mają już za sobą. Wtedy jednak na ich trop wpadł książę kujawski Kazimierz II i dopadł ich pod Trojanowem. Tam rozegrała się bitwa pełna chaosu i krwi, a od pierwszych chwil coś zaczęło iść nie tak. Dla wojsk piastowskich był to początek dramatu, który szybko przerodził się w klęskę.
- Najazdy litewskie na Polskę w XIII wieku
- Najazdy Litwinów na Kujawy i Małopolskę
- Najazd Witenesa na Łęczycę i Tum
- Klęska pod Trojanowem: zaskoczenie i śmierć księcia
Najazdy litewskie na Polskę w XIII wieku
Pierwsza potwierdzona w źródłach wyprawa litewska na ziemie polskie odbyła się w 1209 roku. Od 1253 roku Litwini niemal co roku uderzali na Polskę, najczęściej obierając za cel Mazowsze oraz ziemię sandomierską.
Wkraczając na polskie terytoria, wojska litewskie nie planowały jednak trwałego podboju. Były to przede wszystkim wyprawy łupieżcze, organizowane z myślą o zdobyciu jak największych zdobyczy. Szczególnie cennym „łupem” byli jeńcy, których w dużej liczbie przesiedlano na Litwę (w okolice Niewiąża, Wilii i Niemna).
Najazdy litewskie uderzały głównie w obszary już zagospodarowane, co prowadziło do ich wyludniania. W niektórych częściach Polski straty w ludziach i majątku okazywały się bardzo dotkliwe. Podczas jednego z takich najazdów zginął książę mazowiecki Siemowit I (1262). Wyprawy pogan utrwalały też w ówczesnym społeczeństwie polskim niechętny obraz Litwinów, postrzeganych przede wszystkim jako grabieżcy.
Warto jednak mocno podkreślić, że Litwini bywali również sojusznikami książąt kujawskich i mazowieckich, którzy bez większych oporów wykorzystywali ich w wewnętrznych rozgrywkach. Początek wspólnych wystąpień polsko-litewskich wiąże się z księciem Konradem Mazowieckim (zm. 1247), który kilkukrotnie sięgał po wsparcie pogan w walce o Kraków (1229, 1241, 1243, 1244 i 1246).
W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że litewscy władcy budowali swoje „imperium” także kosztem Polaków. Część Piastów zamiast prowadzić z nimi nieustanną walkę, wybierała porozumienie. Przykładowo Bolesław II płocki związał się sojuszem z księciem Trojdenem, poślubiając jego córkę Gaudemundę, która na chrzcie przyjęła imię Zofia. Małżeństwo to było w relacjach polsko-litewskich wydarzeniem niemal bez precedensu, zwłaszcza że Kościół zakazywał związków mieszanych (chrześcijańsko-pogańskich). Mimo chrztu Mendoga państwa europejskie, w tym Krzyżacy, nadal traktowały Litwę jako kraj pogański.
Najazdy Litwinów na Kujawy i Małopolskę
U schyłku lat 80. XIII stulecia zwaśnieni dotąd książęta mazowieccy — Konrad II czerski i Bolesław II płocki — doszli do porozumienia. Wraz z ich pojednaniem niemal z miejsca ucichły litewskie wyprawy na Mazowsze. Najeźdźcy szybko jednak przenieśli ciężar działań gdzie indziej: od tej pory coraz częściej uderzali w Kujawy i Małopolskę. W 1290 roku oddział Litwinów pod wodzą Jesbuty, liczący około 500 wojowników, wtargnął na Kujawy, licząc na obfite zdobycze.
Następna litewska wyprawa ruszyła dwa lata później, w 1292 roku. Całą akcją kierował książę Witenes, syn Pukuwera. Zaskoczeni nagłym uderzeniem książęta kujawscy — Władysław Łokietek i Kazimierz II — postanowili szukać wsparcia u Zakonu Krzyżackiego i zwrócili się do niego o pomoc.
Krzyżacy rzeczywiście wyruszyli przeciw Litwinom, lecz gdy dostrzegli, że polscy książęta w panice wycofują się przed przeciwnikiem, sami zdecydowali się odsunąć z zagrożonego obszaru i przejść w bezpieczniejsze miejsce. Wskazuje się, że na taką postawę Zakonu — któremu wcale nie musiało zależeć na rozbiciu napastników — wpływ mogły mieć przede wszystkim zbyt skromne siły, jakimi dysponował w tej chwili.
Najazd Witenesa na Łęczycę i Tum
Krzyżacki dziejopis Piotr z Dusburga zanotował, że następny litewski napad na ziemie polskie miał nastąpić w 1292 roku, w Zielone Święta (25 maja). Wielu współczesnych badaczy podaje jednak w wątpliwość tę datę, wskazując, że wyprawa pogańska najpewniej odbyła się nie wtedy, lecz dwa lata później — w 1294 roku.
Tak jak przy wcześniejszym uderzeniu, na czele najazdu miał stanąć książę Witenes. Piotr z Dusburga twierdził, że prowadził on około 800 Litwinów. Inaczej przedstawiał to Jan Długosz (1415–1480), który pisał już o 1800 wojownikach, wspieranych dodatkowo przez oddziały Prusów i Żmudzinów.
Głównym celem ataku była ziemia łęczycka, znajdująca się wówczas pod rządami księcia Kazimierza II. Część historyków przypuszcza, że w trakcie tej wyprawy Litwini mogli działać w porozumieniu z Bolesławem II. Pojawiały się nawet opinie, że książę płocki miał nakłaniać dawnych sprzymierzeńców, by uderzyli na władztwo księcia Kujaw.
W czasie najazdu Litwini mieli zabić 400 Polaków. Zdobyli również kolegiatę w Tumie, po czym ją spalili. Przy okazji zrabowali wszystko, co miało jakąkolwiek wartość. Według przekazów liczba uprowadzonych jeńców (w tym duchownych) była tak duża, że na jednego Litwina miało przypadać aż 20 chrześcijan.
Podobnie jak wcześniej, Polacy podjęli próbę przeciwstawienia się najeźdźcom. Kazimierz II łęczycki ruszył nawet w pościg za wycofującymi się w stronę Litwy łupieżcami. W końcu dogonił ich pod Trojanowem, nad Bzurą. Wszystko wskazywało na to, że zwycięstwo jest na wyciągnięcie ręki — ale losy starcia potoczyły się inaczej. Zadecydowała interwencja księcia płockiego Bolesława, który doprowadził do zawieszenia broni.
Klęska pod Trojanowem: zaskoczenie i śmierć księcia
Litwini, jak to już bywało, nie dotrzymali warunków rozejmu i uderzyli na Polaków w chwili, gdy nikt się tego nie spodziewał. Zaskoczone oddziały były zupełnie niegotowe do walki, a ponieważ sił polskich było wtedy wyraźnie mniej niż litewskich, od pierwszych chwil aż do końca przebieg starcia dyktował Witenes.
W samym środku bitwy poległ książę łęczycki Kazimierz II, walczący odważnie w czołowych szeregach. Jego śmierć przesądziła o losach potyczki pod Trojanowem — opór szybko osłabł, a wielu Polaków w popłochu rozproszyło się po okolicy. Część uciekinierów utonęła w Bzurze, która po ulewnych deszczach wystąpiła z brzegów.
W zamieszaniu bitewnym o włos od śmierci znalazł się również książę płocki Bolesław II. Rok później, w 1295 roku, potwierdził on Wawrzyńcowi, kasztelanowi z Białej, prawo do wsi Popień i Milecin jako zapłatę za ocalenie życia w poprzednim roku. Wynika z tego, że w 1294 roku Bolesławowi dopisało wyjątkowe szczęście.
Klęska Polaków pod Trojanowem okazała się największym dotychczasowym triumfem Litwy w starciach między oboma państwami. Po tym zwycięstwie litewskie wyprawy jeszcze wielokrotnie docierały na ziemie piastowskie. Dopiero unia personalna Korony z Wielkim Księstwem Litewskim, zawarta w 1385 roku, położyła kres tym najazdom — lecz zanim do tego doszło, Polacy musieli przejść przez długi czas ciężkich doświadczeń.
Źródła:
- Błaszczyk Grzegorz, Historia relacji polsko-litewskich od najdawniejszych czasów po współczesność, t. 1, Początki pełne wyzwań, Poznań 1998.
- Gieysztor A., Wyprawy wojenne Litwy w 1262 r. i zajęcie Jazdowa, [w:] Studia historyczne Stanisławowi Herbstowi na sześćdziesięciolecie urodzin w upominku uczniowie, koledzy, przyjaciele (Zeszyty Naukowe – Wojskowa Akademia Polityczna, Seria Historyczna), Warszawa 1967.
- Krawcewicz A., Geneza Wielkiego Księstwa Litewskiego, Białystok 2003.
- Powierski Jan, Polityczny kontekst małżeństwa Bolesława II mazowieckiego z Gaudemudą Zofią, córką Trojdena litewskiego, [w:] Europa Środkowa i Wschodnia w polityce Piastów, red. Krystyna Zielińska-Melkowska, Toruń 1997.
- Szweda Adam, Kwestia najazdu litewskiego na Mazowsze w 1302 r., [w:] Europa Środkowa i Wschodnia w polityce Piastów, red. Krystyna Zielińska-Melkowska, Toruń 1997.
- Teterycz-Puzio Agnieszka, Książęta mazowieccy wobec państwa litewskiego w XIII wieku – konflikt czy współdziałanie?, „Zapiski Historyczne” 75 (2010), 1.
- Teterycz-Puzio Agnieszka, Na styku dróg: Mazowsze i Małopolska w latach 1138-1313, Słupsk 2012.
- Teterycz-Puzio Agnieszka, Motywy i cele litewskich najazdów na ziemię sandomierską w XIII w., „Rocznik Lubelski” 35 (2009).
- Wróbel Piotr, Bitwa pod Trojanowem (10 czerwca 1294) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/leksykon-bitew/bitwa-pod-trojanowem-10-czerwca-1294; dostęp: 21.05.2021].