Urodziła króla w szwedzkim lochu. Niewiarygodne losy Katarzyny Jagiellonki
Gdy mówi się o córkach Zygmunta Starego, najczęściej padają dwa imiona: Anna i Izabela Jagiellonka. A jednak to Katarzyna skrywa historię, która potrafi zaskoczyć bardziej niż niejedna królewska legenda. Została żoną Jana — brata króla Szwecji — i nikt wtedy nie mógł przewidzieć, że ten sam mężczyzna wkrótce obali panującego władcę i sam sięgnie po koronę jako Jan III Waza. Od tej chwili Katarzyna nie była już tylko polską księżniczką, lecz królową Szwecji. Tyle że ich droga na szczyt wcale nie przypominała bajki: dwoje dzieci przyszło na świat, gdy oboje byli więźniami w murach zamku Gripsholm. A to dopiero początek, bo ich syn — wychowany w cieniu tej dramatycznej historii — niedługo później miał zasiąść na polskim tronie.
- Katarzyna Jagiellonka: życie i zalotnicy
- Katarzyna Jagiellonka i Jan Waza: ślub i układ
- Więzienie w Gripsholm i koronacja Katarzyny
- Katolicka królowa w protestanckiej Szwecji
Katarzyna Jagiellonka: życie i zalotnicy
Katarzyna Jagiellonka była najmłodszą córką Zygmunta I Starego i Bony Sforzy. Przyszła na świat 1 listopada 1526 roku w Krakowie. Wczesne lata spędziła między rezydencjami w Niepołomicach i w Wilnie. Gdy w 1548 roku zmarł jej ojciec, wraz z matką i siostrami przeniosła się do Warszawy. Siostry trzymały się blisko siebie, natomiast ich stosunki z Zygmuntem Augustem pozostawały wyraźnie zdystansowane.
Po latach Katarzyna miała nawet powiedzieć, że „przez te dziesięć lat inaczem go nie znała jedno jakoby mi bratem nie był” oraz że on sam „przeciwko nam siostrom swoim był srogiego umysłu”. Edward Rudzki wspomina przy tym osobliwy zwyczaj: Katarzyna, Zofia i Anna aż do 1547 roku szyły i przesyłały Zygmuntowi koszule. Kiedy Zygmunt August poślubił Barbarę Radziwiłłównę, Bona Sforza oraz Katarzyna, Anna i Zofia — w geście sprzeciwu — wyjechały do Krakowa.
Gdy natomiast Bona Sforza w 1556 roku opuściła Polskę, położenie finansowe Katarzyny i Anny wyraźnie się pogorszyło. Zygmunt odesłał je później do Krakowa, lecz stamtąd musiały uciekać przed zarazą do Przemyśla. Wydarzyło się to w 1557 roku. W 1560 zostały decyzją Zygmunta Augusta przeniesione ponownie — tym razem do Wilna.
O rękę Katarzyny Jagiellonki zabiegał nawet Iwan IV Groźny, co z czasem miało przynieść dalsze następstwa. W jego imieniu negocjacje w Polsce prowadził Mikołaj Radziwiłł. Przez pewien okres rozmowami w tej sprawie zajmował się także sam polski król. Ostatecznie jednak kandydaturę Iwana IV odrzucono. Obawiano się bowiem, że jeśli Zygmunt August umrze bez potomka (a wiele na to wówczas wskazywało), Iwan mógłby zacząć wysuwać roszczenia do polskiego tronu.
Katarzyna Jagiellonka i Jan Waza: ślub i układ
Od 1561 roku ciągnęły się rokowania w sprawie jej ślubu z Janem Wazą, młodszym od Katarzyny o 11 lat. Był on bratem panującego wówczas w Szwecji Eryka XIV oraz księciem Finlandii. Związek od początku miał wymiar polityczny: Zygmunt August liczył, że dzięki niemu zbuduje porozumienie wymierzone w Moskwę. Negocjacje po stronie polskiej prowadził Jan Tęczyński, wysłany do Szwecji przy okazji koronacji Eryka IV. Poseł domagał się m.in. twardych zapewnień, że przyszła żona księcia Finlandii zachowa wiarę katolicką. W pewnym momencie król Szwecji zasadniczo jednak zaczął blokować plany matrymonialne.
Mowa o planach w liczbie mnogiej, bo równolegle rozważano także małżeństwo Anny z bratem Jana — księciem Ostrogockim Magnusem. Po „wolcie” Eryka IV Magnus się wycofał, natomiast Jan 12 września spotkał się z Zygmuntem Augustem, chcąc dopiąć porozumienie. Sprawa zależała wtedy od Anny, bo musiałaby zaakceptować sytuację, w której młodsza siostra jako pierwsza wyjdzie za mąż. Oczywiście wyraziła zgodę. Jak podaje Edward Rudzki, sama Katarzyna zapytana wprost przez Zygmunta Augusta — zgodnie z ówczesnym obyczajem — miała odrzec, że stan panieński w pełni ją satysfakcjonuje, a dopiero Anna Jagiellonka wtrąciła, iż siostra wyznała jej, że zgadza się na ślub z Janem.
Ślub Katarzyny i Jana odbył się 4 października 1562 roku w Wilnie, a uroczystości weselne trwały jeszcze cały tydzień. Dzień po weselu Katarzyna zrzekła się praw do dziedzicznych dóbr Jagiellonów, zastrzegając jedynie udział w spadku po siostrach. Wkrótce potem Jan udzielił Zygmuntowi pożyczki — 120 000 talarów pod zastaw siedmiu zamków położonych na południe od Inflant. Na marginesie: do tych finansowych zobowiązań doszła później także kwestia posagu Katarzyny, ustalonego na 32 000 florenów, z którego wypłatą Zygmunt August miał niemały kłopot. Wracając do biegu wydarzeń: 12 października małżonkowie ruszyli w drogę do Finlandii. Zygmunt August wcześniej uprzedził jednak siostrę, by nie obwiniała go o ewentualne represje, jakie mogą spotkać ją ze strony Eryka IV po przybyciu do Szwecji. Te słowa miały się niestety okazać prorocze.
Więzienie w Gripsholm i koronacja Katarzyny
W 1563 roku małżonkowie zamieszkali w Åbo, ówczesnej stolicy Finlandii. Według brata Jana prowadził on jednak zbyt samodzielną politykę, co doprowadziło do tego, że po oblężeniu zamku w Åbo przez wojska szwedzkie Jan Waza został osadzony w twierdzy Gripsholm, położonej na wyspie na jeziorze Melar. Razem z nim trafiła tam także Katarzyna. Eryk IV wprawdzie proponował jej bezpieczny powrót do Polski, lecz odmówiła — i 24 sierpnia 1563 roku również znalazła się w Gripsholm, gdzie oboje pozostawali więzieni przez cztery lata.
To właśnie tam Katarzyna urodziła swoje pierwsze dziecko — córkę Izabelę — jednak dziewczynka wkrótce zmarła. W Gripsholm, 20 czerwca 1566 roku, przyszedł na świat także ich syn Zygmunt, który w przyszłości miał objąć polski tron jako Zygmunt III Waza. Edward Rudzki podkreślał, jak trudne były warunki życia w zamku — Katarzyna miała nie mieć nawet czym owinąć nowo narodzonego syna.
W tym okresie nad Katarzyną pojawiło się dodatkowe zagrożenie. Do Eryka IV zwrócił się bowiem Iwan IV Groźny, oferując królowi Szwecji sojusz wymierzony w Polskę, jeśli ten wyda mu Jagiellonkę. Iwan IV wysłał nawet poselstwo do Szwecji, a przy granicy z Finlandią czekał bojar Morozow, gotów przejąć Katarzynę od Szwedów. Na szczęście do realizacji tego planu nie doszło.
Eryk IV w swoim kraju uchodził za władcę niezrównoważonego psychicznie — wspomina się, że cierpiał na neurastenię. W efekcie na początku 1568 roku opozycja wymusiła na nim uwolnienie Jana i Katarzyny. Już po wyjściu na wolność, w 1568 roku, urodziła się ich druga córka — Anna. Łatwo zauważyć, że córki Katarzyny otrzymały imiona jej sióstr. Wkrótce potem przeciwnicy Eryka IV, wspierani przez Jana, obalili go i uwięzili — w tym samym zamku Gripsholm.
Jan objął wówczas tron Szwecji jako Jan III, a 24 lipca 1569 roku Katarzyna została w Uppsali koronowana na królową Szwedów, Gotów i Wandali. Wydarzenie to sprzyjało ociepleniu stosunków między Polską a Szwecją. Od tej pory Katarzyna w listach do brata coraz częściej podejmowała także wątki polityczne. Z kolei Jan III Waza w 1570 roku przesłał Zygmuntowi jego portret — co można było odczytywać jako dyskretną sugestię, że w przyszłości mógłby zostać królem Polski. A może zainteresuje cię także ten artykuł z biografią Anny Jagiellonki?
Katolicka królowa w protestanckiej Szwecji
Intrygujący jest wątek religijności Katarzyny. Słynęła z głębokiej pobożności, lecz gdy jej mąż przeprowadzał reformy w szwedzkim Kościele protestanckim, ona pozostała wierna katolicyzmowi i w tej wierze wychowywała także Zygmunta. Razem z Katarzyną do Szwecji przybyło kilku katolickich kapelanów, a na jej dworze pojawili się jezuici — spowiednicy zarówno jej, jak i później Zygmunta. Urszula Borkowska zaznacza, że najpewniej odbywało się to za przyzwoleniem męża, który mógł dostrzegać w tym szansę dla syna na sięgnięcie po polską koronę.
W praktyce katolicka wiara Katarzyny nie wywoływała większego sprzeciwu wśród szwedzkich poddanych — wspomina się nawet, że cieszyła się wśród nich sympatią. Była też znana z hojnej dobroczynności i wsparcia dla potrzebujących. Jednocześnie mówi się o kompromisach, na które musiała przystać. Najważniejszy dotyczył komunii: wraz z Janem III Wazą przyjmowała ją pod dwiema postaciami.
Urszula Borkowska dodaje również, że królowa Katarzyna wyraźnie wpłynęła na rozwój architektury renesansowej w Szwecji i że prawdopodobnie to m.in. dzięki niej sprowadzono ze Śląska rodzinę architektów Pahr. Ostatnie trzy lata życia Katarzyna spędziła w ciężkiej chorobie. Na trzy miesiące przed śmiercią podyktowała testament. Zmarła 16 września 1583 roku w Sztokholmie, a Jan III Waza polecił wznieść dla niej w katedrze w Uppsali renesansowy grobowiec.
Źródła:
- U. Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.
- H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999.
- M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
- E. Rudzki, Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Instytut Prasy i Wydawnictw „Novum”, Warszawa 1987.