Poślubił ją, a dzień później zamknął w klasztorze. Niezwykłe losy francuskiej królowej
Miała być królową Francji. Po nocy poślubnej z królem została jednak oddalona i wkrótce zamknięta w klasztorze. To wydarzenie zainicjowało spór między małżonkami, który ciągnął się przez lata i zaangażował dwóch kolejnych papieży. Dlaczego Ingeborga nie zrobiła kariery, która wydawała się być na wyciągnięcie ręki? Co mogło być powodem niechęci króla?
- Duńska księżniczka przybywa do Francji
- Odrzucona królowa
- Nie ma rozwodów, ale są unieważnienia
- Jakie prawa ma kobieta?
- Powrót królowej
- Epoka królewskich rozwodów
Duńska księżniczka przybywa do Francji
Była córką duńskiego władcy Waldemara I i ruskiej księżniczki Zofii. Możliwe, że w jej żyłach płynęła też krew piastowska. Jej prapradziadkiem od strony matki mógł być Bolesław Krzywousty.
Ingeborga miała 18 lat kiedy w sierpniu 1193 roku przybyła do Francji. Waldemar I już nie żył, a negocjacje w sprawie wiana prowadził brat księżniczki – Kanut VI. Król Francji - Filip II August był od niej starszy 10 lat (czyli nie tak dużo jak na królewskie pary) i miał za sobą jedno małżeństwo. Pierwsza żona dała mu syna, potencjalnego następcę tronu, ale ten był jeszcze nieletni.
Według kronikarzy Ingeborga wyróżniała się nie tylko urodą i dobrym (jak na kobietę w tamtych czasach) wykształceniem, ale chwalono jej mądrość. Te zalety miały jednak drugorzędne znaczenie. Małżeństwa królewskie miały przede wszystkim zapewniać sojusze polityczne i oczywiście zwiększać szanse na zapewnienie ciągłości dynastii. Mogły też przynosić korzyści finansowe lub możliwość poszerzenia władztwa o nowe ziemie.
Nie wiemy dlaczego Filip wybrał właśnie duńską księżniczkę. Niektórzy mówią o możliwości zapewnienia przez Duńczyków pomocy wojskowej w jego sporze zbrojnym. Nawet w przygotowaniach do zbrojnej inwazji na Anglię. Ta hipoteza nie została jednak potwierdzona. Pomysł wyprawy na Anglię powstał dużo później. Najprawdopodobniej główną motywacją były jednak pieniądze – 10 000 srebrnych marek posagu. (por. Baldwin J.W., 1986: s. 82-83)
Odrzucona królowa
Sojusze sojuszami, a Filip był przecież człowiekiem z krwi i kości. Przed spotkaniem zdradzał wszystkie oznaki entuzjazmu. Z niecierpliwością czekał na narzeczoną, wyjechał jej naprzeciw do Amiens i wzięli ślub jeszcze tego samego dnia.
Kiedy następnego dnia odbyła się koronacja obojga Filip był już w całkiem innym nastroju. Zamiast świętować odwołał wszystkie uroczystości, a młodej żonie kazał się pakować. Jak było w średniowiecznym zwyczaju wysłał ją do klasztoru. Niespecjalnie prestiżowego - Saint-Maur-des-Fossés pod Paryżem. Po tym zaskakującym geście starał się na różne sposoby unieważnić małżeństwo.
Do dziś nie mamy pewności co wpłynęło na nagłą zmianę decyzji Filipa II. Wiadomo, że był człowiekiem porywczym i nieraz targały nim emocje. Wcześniej próbował już rozwieść się z pierwszą żoną. Poza tym gwałtowny charakter przejawiał się w innych podejmowanych przez niego decyzjach. To nie zmienia faktu, że próba separacji tuż po ślubie była dla wszystkich szokująca. W takich przypadkach zwykle liczono, że władca przynajmniej spróbuje kilka razy pogodzić się z żoną zanim ją oddali. Dlatego królowa od razu zyskała wielu zwolenników. Nie wystarczyło to jednak, żeby uratować małżeństwo. Zwołana w listopadzie tego samego roku rada w Compiégne uznała rację króla. (Baldwin J.W.: s. 83)
Nie ma rozwodów, ale są unieważnienia
Z prawnego punktu widzenia w Kościele Katolickim nie ma rozwodu. Według prawa kościelnego małżeństwo jest sakramentem, który wiąże na całe życie. Istnieje jednak parę furtek, kiedy związek uznaje się za nieważny. Filip i jego prawnicy próbowali wykorzystać tę możliwość. Czy z powodzeniem?
Pierwszym powodem, dla którego król chciał oddalić świeżo poślubioną żonę miało być zbyt bliskie pokrewieństwo. Jednak tego argumentu nie udało się utrzymać. Drugim był brak skonsumowania związku. Tu sprawa była delikatna, ponieważ sam fakt znalezienia się w jednym łożu, a nawet powierzchownego zbliżenia nie wystarczał. Na ten argument liczyli w każdym razie królewscy prawnicy. W XII wieku istniała już instytucja królewskich pokładzin. W praktyce był to jednak rytuał, który polegał na odprowadzeniu pary do komnaty małżeńskiej i pobłogosławieniu łoża. Prawdopodobnie nikt nie pilnował szczegółów. (Van Houts E., 2023) Zakładano, że błogosławieństwo boże, natura i dobre chęci załatwią resztę.
Tymczasem brak świadków okazał się kluczowy dla Ingeborgi i Filipa. Król bez owijania w bawełnę twierdził, że do konsumpcji nie doszło. Oburzona Ingeborga zaprzeczała. W końcu i ten argument nie dał się utrzymać. Później próbowano jeszcze mówić o czarach, które miały wywołać chwilową impotencję.
Jakie prawa ma kobieta?
Królowa nie zamierzała dać za wygraną. Trudno się dziwić – nie tylko straciła pozycję, która była na wyciągnięcie ręki, ale została obrażona i zraniona. Mimo to jeszcze wiele lat później była gotowa wybaczyć. Filip jednak najwyraźniej nabrał do niej silnej odrazy.
Jakie szanse miała kobieta wobec decyzji tak potężnego mężczyzny? Musiała poprosić o pomoc innych mężczyzn. Pierwszym, oczywistym obrońcą był jej brat. Odrzucenie królowej przez Filipa było nie tylko sprawą rodzinną, ale pośrednio godziło w Danię jako sojusznika. Ostateczne rozstrzygnięcie prawne należało jednak do papieża. W momencie powstania konfliktu był nim stary i schorowany Celestyn III. Chociaż miał opinię dobrego prawnika, nie był człowiekiem działającym szybko i zdecydowanie. Dopiero w 1196 roku, a więc trzy lata od zgłoszenia sprawy, sprzeciwił się decyzji Filipa. Ten jednak niewiele sobie robił z papieskiego zdania.
O słabości ówczesnego papieża świadczy fakt, że część francuskiego kleru wolała poprzeć króla. Mając wystarczająco silną pozycję jeszcze w tym samym roku Filip postanowił wziąć kolejną żonę - Agnieszkę z Meran. Tymczasem na Stolicy Apostolskiej zasiadł nowy papież. Był to człowiek o mocnym charakterze, w sile wieku. Przyjął imię Innocentego III. Później był znany z wielu apodyktycznych, nieraz brutalnych, lecz nieugiętych decyzji.(Kelly J.N.D., 1997: s. 262) Przedsiębiorczy, bezwzględny i dobrze znający prawo, był mocnym przeciwnikiem dla króla Francji. Zdecydowanie zaprotestował przeciw małżeństwu z Agnieszką z Meran. Obawiając się wpływów Filipa wysłany przez papieża kardynał zwołał synod w Dijon, mieście należącym do burgundzkiego władcy Odo III. Tu ustalono, że małżeństwo króla z Ingeborgą jest ważne. Filipowi i całemu królestwu groził interdykt, nakazujący zamknięcie kościołów dla świeckich.
Tymczasem królowa była nadal więziona i to w tragicznych warunkach. Nie tylko głodzono ją, ale odmawiano towarzystwa, zwłaszcza osób z jej rodzimej Danii. Miała też bardzo ograniczony dostęp do wsparcia duchowego. Jak sama narzekała – żadna chrześcijanka nie powinna być tak traktowana.
Król żył z nową żoną (chociaż początkowo obiecał wrócić do Ingeborgi), więc interdykt nałożono. Co nie znaczy, że wszyscy biskupi się do niego stosowali. Dzięki temu połowicznemu wsparciu francuskich hierarchów Filip nadal próbował przeprowadzić swoją wolę.
#BBD0E0 »Powrót królowej
Człowiek średniowiecza powiedziałby pewnie, że nad sprawiedliwą królową czuwała Opatrzność. Mimo że król nie usłuchał nawet papieża i odmówił oddalenia nowej żony, problem rozwiązał się sam – Agnieszka z Meran zmarła po urodzeniu drugiego dziecka, w 1201 roku. Filipowi udało się uzyskać zalegalizowanie jej dzieci przez papieża. Jednocześnie próbował uzyskać rozwód z Ingeborgą, twierdząc, że rzucony urok uniemożliwił konsumpcję związku. Na tym etapie, po wszystkich deklaracjach i ewidentnie dobrej woli królowej było to absurdalne oskarżenie. Królowa pozostawała jednak w niewoli w twierdzy Étampes jeszcze przez kolejnych 12 lat. Dopiero w 1212 roku papież ostatecznie oddalił wszelkie oskarżenia i uznał wersję Ingeborgi za prawdziwą. Oznaczało to, że małżeństwo jest ważne.
Być może spór jeszcze by się toczył, ale o powrocie królowej z faktycznej niewoli zdecydowała polityka. Filip chciał wyruszyć na wojnę z Anglią. Potrzebował neutralności papieża i Duńczyków. Zgodził się przywrócić królową do łask. Oddał jej nie tylko honory, ale zapewnił starzejącej się (jak na tamte czasy) kobiecie dostęp do wygód godnych królewskiej żony. Nie traktował jej jednak jak małżonki. Zaproszenie Ingeborgi do alkowy było ponad jego siły. Mimo wszystko pod koniec życia darzył królową pewnym szacunkiem i takie traktowanie nakazał swoim synom. Ostatecznie Ingeborga przeżyła króla i – choć bez pełnego powrotu do łask – dopięła swego. Dożyła swoich dni w ufundowanym przez siebie klasztorze Saint-Jean-de-l'Ile i została pochowana w kościele św. Jana w pobliskim Corbeil.
Epoka królewskich rozwodów
Historia Ingeborgi może się wydawać zadziwiająca, ale w XII wieku władcy zaskakująco łatwo zmieniali partnerki. Powodem rozwodu najczęściej było bliskie pokrewieństwo lub brak konsumpcji małżeństwa. Oba argumenty zresztą naciągane do niemożliwości. Daleko nie szukając Filip II August próbował oddalić pierwszą żonę. Ostatecznie wybito mu to z głowy, dzięki czemu przynajmniej miał jednego następcę tronu.
Również pierwsza żona jego ojca, Ludwika VII – słynna Eleonora Akwitańska – została oddalona ze względu na pokrewieństwo. Wyszła następnie za jego rywala Henryka Plantageneta, późniejszego króla Anglii. Jej konflikt z drugim mężem pozwolił zresztą Filipowi przejąć część terenów na kontynencie, należących do tego rodu. (Baszkiewicz, s. 97)
Przygodę z nieudanym małżeństwem przeżyła też matka Ingeborgi. Po śmierci Waldemara I wyszła za mąż za landgrafa Turyngii – Ludwika III. Wkrótce po ślubie została jednak oddalona.
W tej sytuacji trudno się dziwić, że Ingeborga nie chciała dać za wygraną. Jej droga do triumfu była gorzka i skomplikowana. Nie zaznała szczęścia, ale udało jej się przynajmniej odzyskać szacunek.
Źródła:
1. Jan Baszkiewicz, Historia Francji
2. John W. Baldwin, The government of Philip Augustus: foundations of French royal power in the Middle Ages, Berkeley 1986
3. Elisabeth Van Houts, The Blessing of the Wedding Bedchamber in North-Western Europe, c.950–c.1200, Cambridge University Press: 22.06.2023, (https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-church-history/article/blessing-of-the-wedding-bedchamber-in-northwestern-europe-c950c1200/BB1CB4B18AE9A93B3B8B844ADE3B90D9, dostęp 26.08.2026)
4. J.N.D. Kelly, Encyklopedia Papieży, Warszawa 1997