Reklamowano go jako cudowny lek. Dopiero po latach ujawniono skalę tragedii
W latach 50-tych przez świat przewinęła się dziwna epidemia. Jej przyczyną był środek przeciwbólowy, zalecany i sprzedawany, również ciężarnym kobietom, bez recepty. Dzieci rodziły się z niedorozwiniętymi rękami i nogami, bez kończyn, czasami deformacja dotyczyła też oczu i organów wewnętrznych.
- Nowy wspaniały środek przeciwbólowy
- Nazistowskie początki?
- Prawda wychodzi na jaw
- Chemie Grunenthal przed sądem
- Bibliografia i źródła:
Nowy wspaniały środek przeciwbólowy
W epoce zimnej wojny, systemów totalitarnych i wiszącej nad światem groźby zagłady nuklearnej niewiele rzeczy napawało optymizmem. Jednym w co na pewno wierzono był postęp medycyny. Wprowadzenie antybiotyków, rozwój szczepionek i środków antykoncepcyjnych, coraz skuteczniejsze metody leczenia i zapobiegania wielu chorobom budziły nadzieję i zaufanie pacjentów. Nic dziwnego, że kobiety w Europie chętnie zaczęły też korzystać z leku przeciwbólowego i nasennego, który na wczesnym etapie ciąży zapobiegał dodatkowo mdłościom.
Lek pod nazwą Contergan został opatentowany w RFN (Republice Federalnej Niemiec) w połowie lat 1950-tych przez firmę Chemie Gruenenthal. Według oficjalnych informacji został wynaleziony przez niemieckich chemików w 1953 roku (inna wersja mówi o formule przejętej od szwajcarskich naukowców – por. Bennett Ch., 2023). Kiedy wprowadzono go na rynek nie przeszedł odpowiednich badań. Mimo to w 1957 roku był już dostępny w aptekach bez recepty. W następnych latach został zaakceptowany w kolejnych 50 krajach pod różnymi nazwami. Najbardziej znana to talidomid.
Reklamowany jako bezpieczny i skuteczny środek nasenny oraz przeciwbólowy sprawiał wrażenie idealnego rozwiązania. Zwłaszcza dla kobiet cierpiących w pierwszych miesiącach ciąży na poranne mdłości. Korzystali z nich również inni pacjenci. Wkrótce jednak zaczęło się rodzić podejrzanie dużo dzieci z niedorozwojem kończyn i innymi wadami fizycznymi. Niektóre z nich nie miały szans na przeżycie powyżej 12 miesięcy. Było też więcej niż zwykle poronień. Dzieci, które przeżyły mierzyły się z trudami codzienności. Dodatkowo niektóre negatywne efekty talidomidu ujawniały się po latach. Dopiero pod koniec 1960 roku odkryto, a w 1962 nagłośniono związek między deformacjami i środkiem przeciwbólowym. (por. Colborn T., 1996: s. 51)
Nazistowskie początki?
Według niektórych teorii substancja mogła zostać wynaleziona w czasach III Rzeszy i możliwe, że była testowana na więźniach obozów koncentracyjnych. Ten trop nigdy nie został całkowicie potwierdzony. Wiadomo, że Heinrich Mückter – jeden z lekarzy, którego nazwisko widnieje na oryginalnym niemieckim patencie – miał powiązania z eksperymentami medycznymi prowadzonymi na więźniach w obozie Buchenwald. Nie stwierdzono jednak jego bezpośredniego udziału w eksperymentach. (por. Frank L. i in., 2026 s: 449–475; Bradford E., 2011)
Udział nazistowskich naukowców i potencjalne powiązanie ze zbrodniami III Rzeszy na pewno sprawia, że cała historia brzmi bardziej dramatycznie. Warto jednak dodać, że wielu ówczesnych naukowców pracujących w Niemczech (część z nich również w USA i ZSRR) było w przeszłości związanych z III Rzeszą. Nawet lekarz, który odkrył i nagłośnił skutki zażywania talidomidu był w młodości związany z Hitlerjugend. Takich przypadków było więcej. Od upadku państwa Hitlera do opatentowania talidomidu minęło przecież zaledwie 10 lat.
Szkody jakie wyrządził lek i nieprawidłowości podczas procedury jego dopuszczenia do użytku (zwłaszcza jako leku bez recepty) nie wymagają jednak powiązania z nazizmem. Fakt, że wielu naukowcom o wątpliwej przeszłości w III Rzeszy udało się uniknąć konsekwencji to osobny temat. Tak jak w przypadku wielu późniejszych skandali, głównym problemem był nieuczciwy marketing i ukrywanie braku odpowiednich badań. Wina producentów była niestety niezależna od reżimu, mrocznej przeszłości i osobistych poglądów politycznych twórców.
Prawda wychodzi na jaw
Skutki zażywania talidomidu zostały odkryte niezależnie od siebie w dwóch krajach. W Hamburgu związek między deformacjami dzieci i zażywaniem środków przeciwbólowych i nasennych przez kobiety w ciąży odkrył Widukind Lenz. Jednocześnie w Australii lekarz ze szpitala w Sidney - William McBride zauważył niepokojący wzrost urodzeń dzieci z deformacjami. Odkrył ich bezpośredni związek z zażywaniem przez matki Divastalu (tego samego związku pod inną nazwą). Obaj upublicznili swoje odkrycia, a Lenz dodatkowo zażądał od firmy Chemie Grunenthal wycofania leku.
W USA, gdzie miano wprowadzić lek w 1960 roku, badająca sprawę lekarka i pracownica FDA - Frances Oldham Kelsey - zaczęła mieć wątpliwości. Sama specjalizowała się w badaniu nad szkodliwym działaniem związków chemicznych. Zdawała sobie sprawę z tego, że żaden lek nie może być tak doskonały. Wkrótce znalazła bardziej konkretne, niepokojące informacje. Przeczytała o neuropatii, którą lek wywołał u dorosłych w Wielkiej Brytanii. Jej wątpliwości zbiegły się w czasie z odkryciami innych lekarzy na świecie. Z Europy i Australii zaczęły napływać informacje o uszkodzeniu płodów przy stosowaniu talidomidu podczas ciąży. Kelsey zażądała od producenta przedstawienia badań na temat toksyczności talidomidu. Dowiedziała się, że nic takiego nie istnieje. To wpłynęło na decyzję o niedopuszczeniu leku do sprzedaży w USA.
W 1961 roku sprawa była jasna. Lek trzeba było całkowicie wycofać lub podawać go tylko wybranym pacjentom, pod ścisłą kontrolą lekarza. Teraz należało ustalić czy i kto jest winny oraz zająć się poszkodowanymi.
Chemie Grunenthal przed sądem
W sumie około 10 tys. dzieci urodziło się z wadami wywołanymi stosowaniem talidomidu. Wiele z nich zmarło we wczesnym dzieciństwie. Tysiące żyły (i żyją do dziś) z poważnymi niepełnosprawnościami. W 1968 roku po zebraniu dowodów, rozpoczął się proces firmy Chemie Grunenthal. Głównym celem było udowodnienie, że za wymienione deformacje i schorzenia odpowiada talidomid. Trzeba było też wykazać, że kluczowi przedstawiciele firmy dopuścili się świadomie zaniedbań, które wywołały te szkody. Po długotrwałym procesie i licznych przesłuchaniach sędziowie nie doszli jednak do jednoznacznej konkluzji. Zamiast tego firma zgodziła się zapłacić 100 mln ówczesnych marek niemieckich odszkodowania.
Wynik procesu wywołał i do dziś wywołuje skrajne emocje. Chociaż część poszkodowanych otrzymała pomoc i rekompensatę, to większość pozostawiono samą sobie. Przez wiele dziesięcioleci czekano też na oficjalne przeprosiny ze strony firmy (która, nota bene, nadal działa pod nazwą Grunenthal). Dopiero podczas odsłonięcia pomnika ofiar talidomidu w 2012 roku dyrektor generalny Grunenthal Harald Stock, poprosił ofiary o wybaczenie. Większość poszkodowanych uznała, że jest to zdecydowanie za mało i zbyt późno. (Lupkin S., 2012) Tym bardziej, że za oszczędnymi słowami nie szły konkrety – np. odszkodowanie dla tych, którzy jeszcze go nie otrzymali.
***
Afera z talidomidem stała się jedną z najbardziej znanych spraw, związanych z przemysłem farmaceutycznym i nieuczciwym, agresywnym marketingiem w XX wieku. Do dziś nie brakuje podobnych skandali, ale kryteria badań i dopuszczania leków do użytku są o wiele ostrzejsze. Jednocześnie wywołana panika przesłoniła pozytywne aspekty leku. Dopiero pod koniec XX i na początku XXI wieku talidomid zaczął wracać do łask. Dziś w poprawionej, mniej szkodliwej wersji stosuje się go w leczeniu nowotworów (zwłaszcza szpiczaka mnogiego), trądu i innych poważnych schorzeń.
Bibliografia i źródła:
Lukas Frank, Dominik Gross, Nico Biermanns, Before thalidomide: Heinrich Mückter and the Nazi typhus complex, w: Medical History nr 70 (3), lipiec 2026, s. 449–475 ( doi: 10.1017/mdh.2026.10059)
Eleanor Bradford, Scots academic probes Nazi links to Thalidomide, BBC.com 25.11.2011
Theo Colborn, Our stolen future, Dutton 1996
Chloe Bennett, History of Thalidomide, w: Medical News, 15 marca 2023 (https://www.news-medical.net/health/History-of-Thalidomide.aspx, dostęp 26.10.2026)
Eleanor Bradford, Scots academic probes Nazi links to Thalidomide, w: BBC News, 25 listopada 2011 (https://www.bbc.com/news/uk-scotland-15889597, dostęp 26.10.2026)
Sydney Lupkin, Pharmaceutical Company Grunenthal Apologizes 50 Years After Drug Pulled Off Market, w: ABC News, 1 września 2012 (https://abcnews.com/Health/drug-manufacturer-apologizes-thalidomide-victims/story?id=17135262, dostęp 26.10.2026)