Pierwszy strajk w Ameryce zrobili... Polacy. Ta decyzja przeszła do historii USA
W 1619 roku kilku polskich rzemieślników zrobiło coś, co w kolonialnej rzeczywistości wydawało się nie do pomyślenia: odłożyli narzędzia i powiedzieli „dość”. Ten gest mógł przejść bez echa, a jednak uruchomił lawinę wydarzeń. Dziś uznaje się go za pierwszy strajk w Ameryce Północnej — i zarazem jedną z najwcześniejszych batalii o równe prawa obywatelskie w Nowym Świecie.
- Polscy rzemieślnicy, którzy uratowali Jamestown
- Polacy otworzyli pierwszą hutę szkła w USA
- Strajk Polaków w Jamestown: „no vote, no work”
- Polacy wywalczyli prawa w Jamestown
- Legendy o Polakach z Jamestown
- Pamięć o Polakach z Jamestown dziś
Polscy rzemieślnicy, którzy uratowali Jamestown
Jamestown – pierwsza trwała angielska osada w Ameryce, założona w 1607 roku – od samego startu była grą va banque. Zamiast obiecywanego złota koloniści trafili na bagna, głód i choroby. Mało kto umiał wytwarzać cokolwiek użytecznego, a chętnych do ciężkiej pracy było jeszcze mniej. Ratunku upatrywano w handlu i rzemiośle – trzeba było tylko sprowadzić ludzi, którzy naprawdę znają się na fachu.
W tym momencie na scenę wchodzi kapitan John Smith: żołnierz, podróżnik i człowiek, którego los miotał po całej Europie. Zawędrował też do Polski, dokąd dotarł po ucieczce z tureckiej niewoli. To tam miał poznać – jak później wspominał – „pracowitych i zręcznych rzemieślników z Polonii”. Kiedy w 1608 roku wrócił do Anglii po posiłki dla kolonii, miał już w głowie konkretny plan: skąd wziąć ludzi, którzy mogą postawić Jamestown na nogi.
Polacy otworzyli pierwszą hutę szkła w USA
Jesienią 1608 roku u wybrzeży Wirginii pojawił się statek Mary and Margaret. Na pokładzie przywiózł około siedemdziesięciu pasażerów – wśród nich ośmiu rzemieślników z Polski i Niderlandów. Ich nazwiska nie zachowały się w pełnej pewności, lecz w relacjach przewijają się m.in. Michał Łowicki, Zbigniew Stefański, Jan Bogdan, Jan Macie i Stanisław Sadowski. To właśnie im powierzono zadanie, od którego zależała przyszłość kolonii: uruchomienie pierwszej w Ameryce huty szkła oraz produkcji smoły, potażu i lin okrętowych.
Pracowali ponad siły, w surowych, prowizorycznych warunkach, tysiące kilometrów od domów i bliskich. Mimo to szybko okazało się, że bez ich wyrobów kolonia nie ma czego wysyłać do Anglii – a statki odpływałyby praktycznie bez ładunku. Polacy nie tylko wytwarzali to, co było potrzebne do handlu i przetrwania, ale też przekazywali umiejętności miejscowym. John Smith uważał ich za kluczowych: notował, że „tylko Polacy i Holendrzy wiedzą, co znaczy dzień pracy”. Kilka lat później wyszło jednak na jaw, że nawet najbardziej niezbędni fachowcy nie zawsze mogą liczyć na równe traktowanie.
Przeczytaj również: To dlatego „spartaczona robota” znaczy to, co znaczy! Zdumiewająca historia jednego słowa.
Strajk Polaków w Jamestown: „no vote, no work”
Lato 1619 roku w Jamestown zapisało się w historii jako moment, który z czasem zaczęto określać narodzinami amerykańskiej demokracji. To wtedy zwołano pierwsze Zgromadzenie Ogólne Wirginii – lokalny parlament, w którym koloniści mogli współdecydować o sprawach wspólnoty. Był jednak zasadniczy haczyk: prawo głosu otrzymali wyłącznie Anglicy. Polacy, mimo że ich praca napędzała kolonię i służyła wszystkim, zostali całkowicie pominięci.
Nie mieli zamiaru przejść nad tym do porządku dziennego. 30 lipca 1619 roku wstrzymali pracę i zamknęli swoje warsztaty. Ich przekaz był krótki i jednoznaczny: no vote, no work – „nie ma głosu, nie ma pracy”. Skutki pojawiły się błyskawicznie. Produkcja stanęła, a wraz z nią zaczęły znikać towary będące głównym źródłem dochodu kolonii. Bez polskich rzemieślników Jamestown traciło ekonomiczne podstawy – i sens dalszego funkcjonowania. Władze zrozumiały to szybciej, niż chciały przyznać.
Polacy wywalczyli prawa w Jamestown
Już dzień później, 31 lipca 1619 roku, gubernator kolonii przyznał Polakom pełnię praw obywatelskich. Od tej chwili mogli głosować i realnie współdecydować o sprawach wspólnoty. W zamian zobowiązali się przyjąć uczniów – młodych kolonistów, którzy mieli uczyć się od nich rzemiosła krok po kroku. Strajk trwał tylko kilkadziesiąt godzin, lecz jego konsekwencje okazały się przełomowe: Polacy stali się pierwszą grupą zawodową w Ameryce, która skutecznie wywalczyła swoje prawa.
Dla kolonii była to również twarda lekcja pragmatyzmu. Szybko wyszło na jaw, że „obcy” nie są zagrożeniem, lecz filarem lokalnej gospodarki. Polacy nie tylko uchronili Jamestown przed kryzysem, ale też pokazali, że sprawiedliwość może iść w parze ze zdrowym rozsądkiem. Ich protest nie był buntem przeciw władzy – był stanowczym wezwaniem do równego traktowania i uznania ich realnego wkładu.
Legendy o Polakach z Jamestown
Mimo że sam strajk został solidnie opisany w dokumentach Wirgińskiej Kompanii Londyńskiej, historia Polaków z Jamestown przez lata obrosła w liczne opowieści i domysły. Najgłośniejsza z nich dotyczy dziennika, który miał rzekomo spisać jeden z rzemieślników – Zbigniew Stefański. W XX wieku polsko-amerykański publicysta Arthur Waldo utrzymywał, że widział ten rękopis i właśnie z niego poznał nazwiska uczestników wydarzeń. Problem w tym, że dokument zaginął, a jego istnienia nigdy nie udało się potwierdzić historykom.
To jednak nie podważa najważniejszego: Polacy w Jamestown byli realnymi postaciami, a ich rola w rozwoju kolonii pozostaje bezsporna. W archiwach przetrwały zapisy o „Polackers” – Polakach, którzy „zostali uczynieni wolnymi jak inni mieszkańcy”. Nawet jeśli część szczegółów ginie dziś w półcieniach źródeł, sens tej historii jest jasny: Polacy współtworzyli początki amerykańskiej demokracji.
Pamięć o Polakach z Jamestown dziś
Po kilku latach większość polskich rzemieślników wyjechała z Jamestown. Część wróciła do Europy, inni znaleźli nowe miejsce w Niderlandach. W zapiskach z 1623 roku pojawia się jeszcze „Molasco the Polander” – próbował odzyskać należne pieniądze od angielskiej korony, lecz bez powodzenia. Potem ich trop ginie w archiwach, ale sama historia nie zniknęła: przetrwała w pamięci i kulturze amerykańskiej Polonii.
Dziś w Jamestown można zobaczyć tablicę upamiętniającą przybycie Polaków w 1608 roku oraz strajk sprzed ponad czterystu lat. Niewielki znak w przestrzeni, a mocne przypomnienie, że dzieje Ameryki nie powstały wyłącznie rękami Anglików. To był wspólny wysiłek ludzi z wielu stron świata – także tych z odległej „Polonii”.
Historia Polaków z Jamestown to opowieść o odwadze w domaganiu się równego traktowania, na długo zanim pojawiły się pojęcia „praw człowieka”. Nie potrzebowali krzyku ani przemocy – wystarczyły spokój, upór i konsekwencja. Zatrzymali pracę… a wtedy cały świat wokół nich musiał wreszcie ich usłyszeć.
Źródła:
- Pastusiak L., Polacy u początków Stanów Zjednoczonych, Warszawa 1977.
- https://encyclopediavirginia.org/entries/polish-settlers-at-early-jamestown/
- https://polishweekly.com/poles-strike-in-1619-for-the-right-to-vote-in-the-jamestown-colony-preparing-for-the-400th-anniversary-in-2019/
- https://www.polishamericancenter.org/FirstPolishImmigrants.html