Gdy wściekłe kobiety ruszyły na pałac, król stracił wszystko. Przełomowy moment rewolucji
Rewolucja francuska (1789–1799) to jedna z tych dekad, które potrafią wywrócić cały świat do góry nogami. Wszystko zaczęło się od narastającej wściekłości na absolutne rządy Ludwika XVI — i od pytania, jak długo społeczeństwo może to jeszcze wytrzymać. Potem wydarzenia ruszyły lawiną: Francja w zaledwie dziesięć lat przetestowała kilka zupełnie różnych modeli władzy, jakby szukała ratunku w każdym możliwym kierunku. A finał tej historii zaskoczył wielu — na czele państwa stanął Napoleon Bonaparte, najpierw jako konsul, a wkrótce potem jako cesarz…
- Jak wybuchła rewolucja francuska?
- Wielka trwoga i deklaracja praw człowieka
- Od monarchii do republiki: kulisy rewolucji
- Znaczenie i symbole rewolucji francuskiej
Jak wybuchła rewolucja francuska?
Przyczyny wybuchu rewolucji francuskiej
Francja u schyłku XVIII wieku należała do największych, najludniejszych i najsilniejszych państw Europy. W kraju od dwóch stuleci utrzymywała się monarchia absolutna, zapoczątkowana przez Ludwika XIII z dynastii Burbonów. Z czasem jednak ten model rządów coraz wyraźniej budził sprzeciw i frustrację poddanych.
Ludwik XVI nie miał takiej pozycji i determinacji jak wcześniejsi królowie. Finanse państwa pogrążały się w długach, a koszty utrzymania dworu nie malały — przeciwnie, stale rosły. Nic więc dziwnego, że król i jego żona, Maria Antonina Austriaczka, tracili sympatię społeczeństwa. Po fatalnym nieurodzaju w 1788 r. żywność gwałtownie podrożała, a w miastach coraz częściej wybuchały zamieszki i narastał niepokój.
Francuska monarchia absolutna przez lata nie dopuszczała do realnego wpływu organu doradczego, jakim były Stany Generalne. Ostatnie posiedzenie trzech stanów odbyło się jeszcze w 1615 r. Gdy na początku 1789 r. król ogłosił zwołanie Stanów Generalnych na 5 maja, informacja ta szczególnie poruszyła przedstawicieli stanu trzeciego, którzy widzieli w tym szansę na zmianę.
To właśnie obrady Stanów Generalnych uznaje się za punkt wyjścia rewolucji francuskiej. Po uroczystym otwarciu posłowie stanu trzeciego zażądali, aby po raz pierwszy wszyscy deputowani obradowali wspólnie, w jednej sali. Król dwukrotnie odrzucił ten postulat. 17 czerwca stan trzeci ogłosił się jedynym reprezentantem narodu i przyjął nazwę Zgromadzenia Narodowego. Z czasem dołączyła do niego część szlachty i duchowieństwa, a monarcha — przewidując skutki eskalacji — w końcu ustąpił. Zgromadzenie przekształciło się następnie w konstytuantę, czyli organ mający opracować konstytucję.
11 lipca król zdymisjonował popularnego wśród ludu ministra finansów, Jaques`a Neckera. Równocześnie w kierunku Paryża zaczęły ciągnąć oddziały wojska. To wystarczyło, by w mieście wybuchła panika i narosły podejrzenia o planowany atak. Jeszcze tego samego dnia rozpoczęły się rozruchy — było jasne, że powstanie jest już nieuniknione, a wszyscy czekają tylko na iskrę.
Wielka rewolucja francuska – powstanie w Paryżu, zdobycie Bastylii
13 lipca mieszkańcy Paryża powołali komitet, który wezwał lud do uzbrojenia się i utworzył gwardię mieszczańską, by przygotować obronę na wypadek uderzenia wojsk. Następnego ranka około 20 – 30 000 Paryżan ruszyło na Plac Inwalidów, skąd ze zbrojowni zabrano ponad 32 000 karabinów. Brakowało jednak amunicji — przechowywano ją w Bastylii, która natychmiast stała się kolejnym celem powstańców.
Wzniesiona w XIV wieku Bastylia początkowo była elementem systemu obronnego miasta. Z biegiem lat jej rola słabła, aż ostatecznie zaczęła pełnić funkcję więzienia. Nawet w tej roli wykorzystywano ją coraz rzadziej, a Ludwik XVI rozważał nawet całkowite zburzenie twierdzy. Mimo to dla paryżan pozostawała ona czytelnym symbolem absolutyzmu i królewskiej samowoli.
Starcia o Bastylię trwały kilka godzin i przebiegały w atmosferze chaosu. Dowódca bastylijskiego garnizonu liczył na wsparcie wojsk królewskich wysłanych z Wersalu. Jednak żołnierze, którzy dotarli na miejsce, ostatecznie opowiedzieli się po stronie atakujących — w rezultacie twierdza skapitulowała.
Zdobycie Bastylii miało przede wszystkim wymiar symboliczny. Załoga liczyła około 100 obrońców, przy czym wielu z nich było schorowanych i niezdolnych do walki. W samej twierdzy przetrzymywano zaledwie kilku więźniów. Niedługo później budowlę rozebrano.
Wielka trwoga i deklaracja praw człowieka
Wydarzenia w Paryżu stały się iskrą, która rozpaliła bunt także poza stolicą. Na prowincji niemal cała Francja ogarnęła fala chłopskich wystąpień wymierzonych w lokalnych panów. Od Zgromadzenia żądano likwidacji feudalnych powinności oraz zmian w systemie podatkowym. Ten pełen niepokoju czas przeszedł do historii jako Wielka trwoga. 4 sierpnia Zgromadzenie skasowało przywileje stanowe, a już następnego dnia zniosło obciążenia nakładane na chłopów. To właśnie wtedy zaczęły się kształtować fundamenty reform, które później miała rozwijać konstytuanta.
26 sierpnia 1789r. Zgromadzenie uchwaliło Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. W tekście podkreślono, że wszyscy obywatele są wolni i równi wobec prawa. Francuzom zagwarantowano taki sam dostęp do urzędów i funkcji publicznych. Ustanowiono trójpodział władzy, pozostawiając królowi wykonywanie władzy wykonawczej. Zgodnie z Deklaracją Francja otrzymywała nowego suwerena – naród.
Król długo wahał się przed zatwierdzeniem sierpniowych postanowień. Złożył podpis dopiero wtedy, gdy w kierunku Wersalu ruszył tłum uzbrojonych ludzi oraz Gwardia Narodowa, a na czele pochodu stanęły kobiety rozgniewane drożyzną i brakiem chleba. Marsz kobiet na Wersal odbył się 5 października. Następnego dnia Ludwik XVI wraz z rodziną, pod presją tłumu, przeniósł się do Paryża. Wkrótce do stolicy przeniosła się również konstytuanta.
Od monarchii do republiki: kulisy rewolucji
Wielka rewolucja – droga do republiki
Rewolucja zaczęła stopniowo tracić impet, jaki nadał jej pierwszy, gwałtowny zryw. W Konstytuancie szybko ujawniły się różnice zdań i narastające podziały, a coraz większe znaczenie zdobywały kluby polityczne – zwłaszcza jakobini i żyrondyści. W czerwcu 1791r. rodzina królewska spróbowała uciec z kraju, lecz po dwóch dniach została rozpoznana, zatrzymana i odesłana do Paryża. Ten krok okazał się brzemienny w skutki. Wieść o planach monarchy rozjuszyła mieszkańców stolicy: na Polu Marsowym domagano się detronizacji króla i ogłoszenia republiki. Na miejsce wezwano Gwardię i wojsko, które otworzyły ogień do tłumu. To wydarzenie przeszło do historii jako Masakra na Polu Marsowym.
3 września 1791r. Konstytuanta przedłożyła królowi konstytucję, po czym uległa samorozwiązaniu. 14 września władca złożył podpis pod dokumentem. W skład ustawy wchodziła Deklaracja praw człowieka i obywatela. Akt potwierdzał trójpodział władzy: królowi pozostawiano władzę wykonawczą, natomiast dla stanowienia prawa powoływano Zgromadzenie Prawodawcze. Ustalono też zasady przeprowadzania wyborów oraz cenzusy, od których zależało posiadanie praw wyborczych.
Niedługo później żyrondyści, a zwłaszcza ich lider Jaques Brissot, zaczęli rozpowszechniać pogłoski o europejskim spisku mającym zdławić rewolucję. Pod wpływem tej narracji Francja w kwietniu 1792r. wypowiedziała wojnę Austrii, którą wkrótce wsparły Prusy. Kampania nie przyniosła oczekiwanych zwycięstw, a francuskie wojska zawodziły. Żyrondyści, szukając winnych, zaczęli tym razem mówić o spisku rodziny panującej (zatrzymanej we wrześniu), dowódców wojskowych oraz arystokracji i możnych.
We wrześniu przeprowadzono wybory do nowego organu ustawodawczego – Konwentu Narodowego. Już na pierwszym posiedzeniu, 21 września, zniesiono monarchię, a dzień później Francja została ogłoszona republiką. Króla postawiono przed sądem i 17 stycznia 1793r. skazano go na śmierć. Egzekucję Ludwika XVI wykonano 21 stycznia.
Wielka rewolucja – żyrondyści, jakobini i termidorianie
Na prowincji wybuchły bunty przeciw poborowi do wojska ogłoszonemu przez żyrondystów – nie wszędzie wielka rewolucja budziła entuzjazm. Pozycję ugrupowania dodatkowo osłabiła klęska generała Dumourieza. W maju 1793r. żyrondyści zostali usunięci z Konwentu, a rolę dominującego stronnictwa przejęli jakobini.
Lider jakobinów, Maximilien de Robespierre, stanął na czele Komitetu Ocalenia Narodowego – nowej władzy wykonawczej. W tym okresie obok trójkolorowych barw utrwaliło się kolejne hasło, które miało stać się znakiem rozpoznawczym rewolucji: „Wolność, równość, braterstwo”. Kraj pogrążał się w kolejnych wstrząsach: wybuchały powstania, Francja walczyła wewnątrz granic z sympatykami monarchii i żyrondystów, a na zewnątrz mierzyła się m.in. z Austrią, Prusami, Hiszpanią, Wielką Brytanią i Holandią. Słabnącą pozycję jakobini próbowali utrzymać, sięgając po terror – na śmierć skazywano każdego, kogo uznano za podejrzanego. Szacuje się, że wielki terror jakobinów kosztował życie około 17 000 osób.
W samym Konwencie zaczęły narastać ruchy opozycyjne wobec rządu. 26 lipca 1794r. Robespierre zapowiedział, że następnego dnia ujawni nazwiska zdrajców przeznaczonych do likwidacji. 27 lipca przywódca jakobinów wraz z najbliższymi współpracownikami został aresztowany. Historia jakby zatoczyła koło: terror zwrócił się przeciw jego twórcom – 28 lipca stracono ich bez jakiegokolwiek procesu. Władzę przejęli termidorianie.
Termidorianie byli przekonani, że rewolucję trzeba domknąć i zakończyć. Rozpoczął się biały terror, czyli prześladowania zwolenników rewolucji, przede wszystkim działaczy jakobińskich. Wkrótce w Paryżu wybuchło powstanie przeciw nowej władzy, którą obwiniano o pogłębiający się kryzys gospodarczy. Termidorianie szybko przygotowali nową konstytucję, na mocy której dla sprawowania władzy wykonawczej utworzono Dyrektoriat.
Jeszcze większe znaczenie miało jednak powierzenie Napoleonowi Bonaparte dowództwa armii włoskiej. Młody dowódca prowadził na podbijanych terenach coraz bardziej samodzielną politykę, a jego popularność i wpływy rosły z miesiąca na miesiąc. Wobec słabości dyrektoriatu Napoleon wrócił do Paryża i wkrótce, w wyniku zamachu, przejął władzę. Wielka rewolucja, która trwała 10 lat, zakończyła się w dwa dni. Rozpoczął się okres konsulatu, z Napoleonem Bonaparte jako pierwszym konsulem.
Znaczenie i symbole rewolucji francuskiej
Wielka rewolucja – znaczenie
Wybuch rewolucji francuskiej przypieczętował kres monarchii absolutnej. Od tego momentu historia coraz wyraźniej zaczęła koncentrować się na obywatelach, szczególnie na przedstawicielach stanu trzeciego. Francja przez długie lata przechodziła burzliwy okres prób i zwrotów, wahając się między różnymi modelami rządów, które miały zastąpić dawny absolutyzm.
Do najważniejszych następstw rewolucji należało uchwalenie kluczowych aktów prawnych: Deklaracji praw człowieka i obywatela oraz Konstytucji 1791r. Te dokumenty podważały feudalny podział na stany, a także wprowadzały ideę wolności i równości wszystkich obywateli wobec prawa. Co ciekawe, Deklaracja w 2003r. trafiła na listę UNESCO Pamięć świata.
Wielka rewolucja francuska otworzyła również epokę kolejnych zrywów i przewrotów, które w XIX wieku regularnie wstrząsały Europą. Deklaracja stała się w następnych dekadach punktem odniesienia dla narodów odchodzących od systemów rojalistycznych.
Symbole wielkiej rewolucji
Dla wielu osób najbardziej rozpoznawalnym symbolem rewolucji francuskiej pozostaje gilotyna, której dzieje są nierozerwalnie związane z tym okresem. To urządzenie do wykonywania kary śmierci wykorzystywano wyjątkowo często. Z czasem gilotyna zaczęła kojarzyć się przede wszystkim z terrorem jakobińskim, w wyniku którego zginęło co najmniej kilkanaście tysięcy ludzi.
Rewolucja przyniosła też szereg wydarzeń, które do dziś funkcjonują jako mocne znaki epoki. Wśród nich wymienia się paryskie wystąpienia, egzekucję Ludwika XVI czy masakrę na Polu Marsowym. Już w 1790r. uroczyście świętowano rocznicę zdobycia Bastylii – obecnie jest to francuskie święto narodowe.
Z tamtych lat wywodzą się również barwy narodowe współczesnej Francji – biały kolor Bourbonów połączony z czerwono-niebieskimi barwami Paryża. W 1792r. Claude Joseph Rouget de Lisle skomponował Pieśń żołnierzy Armii Renu, która później otrzymała nazwę Marsylianka i od 1795r. pełni funkcję hymnu państwowego.
Źródła:
- Baszkiewicz J., Historia Francji, Ossolineum, Wrocław 1994
- Bielecki R., Bastylia 1789, Bellona, Warszawa 1991
- Gaxotte P., Rewolucja francuska, Arche, Sopot 2001