Twórca potęgi militarnej ZSRR stracił wszystko. Stalin nie spoczął, dopóki go nie zgładził
Lew Trocki to postać, która do dziś dzieli historyków i rozpala wyobraźnię. Fanatycznie oddany rewolucji, szybko stał się śmiertelnym rywalem Józefa Stalina — a potem człowiekiem skazanym na tułaczkę i życie w cieniu polowania. Jak to możliwe, że jeden z najważniejszych przywódców marksistów poza ZSRR wylądował na politycznym wygnaniu? Co naprawdę stało za jego konfliktami z kremlowską elitą? I dlaczego finał tej historii rozegrał się aż w Meksyku? Oto opowieść o Lwie Trockim.
- Młodość Lwa Trockiego: początki idei
- Droga Trockiego do marksizmu i władzy
- Lenin i Trocki: sojusz i tarcia w 1917
- Walka Trockiego ze Stalinem po Leninie
- Wygnanie Trockiego i narodziny trockizmu
- Śmierć Trockiego i jego wymazanie z historii
Młodość Lwa Trockiego: początki idei
Przyszedł na świat w 1878 albo 1879 roku jako Lejba Dawidowicz Bronsztejn — do dziś nie ma całkowitej pewności co do dokładnej daty. Sam utrzymywał, że została poprawiona w dokumentach, by mógł rozpocząć naukę o rok wcześniej. Wywodził się z ukraińskiej rodziny chłopskiej o żydowskich korzeniach. Jego rodzice nie kultywowali wiary przodków, byli ateistami. Żyli skromnie i dopiero próbowali się dorobić. Czytali słabo, niemal wcale, ale za to mieli wielkie oczekiwania wobec dzieci. Gdy miał zaledwie 9 lat, wysłali go do szkoły w Odessie — jednej z lepszych w tej części Imperium Rosyjskiego. Wszystko mogło ułożyć się zupełnie inaczej: planował studia z matematyki. Na rok przed rozpoczęciem nauki dał się jednak wciągnąć kuzynom w rozmowy o polityce i związał się z ruchem narodnickim. Był rok 1896.
Zanim stał się symbolem komunizmu, jego zapatrywania wyglądały inaczej. Narodnicy pozostawali w ostrym konflikcie z marksistami, a młody Bronsztejn potrafił godzinami spierać się z ich zwolennikami. Ten etap nie trwał jednak długo. Z czasem to marksizm coraz wyraźniej zyskiwał przewagę w środowiskach robotniczych, co stopniowo wpływało także na jego poglądy.
W domu nie doświadczył skrajnej nędzy, ale widział ją u innych: u robotników, parobków i chłopów pracujących dla jego rodziny. To właśnie te obserwacje staną się później dla Lwa Trockiego ważnym punktem odniesienia, gdy zacznie działać wśród robotników i budować własną pozycję w ruchu.
Na jego sposób myślenia silnie oddziaływały również lektury. Z rodzinnego domu nie wyniósł rewolucyjnych ideałów — w dużej mierze ukształtowało go to, co przeczytał. Lejba Dawidowicz Bronsztejn pochłaniał książki już na wsi, a w szkole należał do najzdolniejszych uczniów.
Jego narodziny przypadły na czas gwałtownego rozwoju ruchu robotniczego oraz ścierania się rozmaitych nurtów rewolucyjnych i reformistycznych. Rewolucja przemysłowa, która powoli docierała do Rosji, zaczynała wymuszać głębokie zmiany społeczne.
Droga Trockiego do marksizmu i władzy
Przyszły rewolucjonista — jak już wspomniałam — zaczynał od zauroczenia ruchem narodnickim. Szybko jednak gazety oraz krążące w podziemiu broszury popchnęły go w stronę marksizmu. Ważną rolę odegrał tu znajomy ogrodnik: oczytany robotnik‑samouk, który aktywnie włączał się w polityczne spory i dyskusje. To właśnie w jego ogrodzie narodziła się komuna, do której wprowadził się młody Trocki.
W późniejszych latach Trocki funkcjonował w świadomości wielu jako socjaldemokrata. Był też jednym z najbardziej zdeterminowanych współtwórców RFSRR. Na początku nic nie było jednak oczywiste ani przesądzone. Zanim rewolucja doprowadziła do powstania państwa radzieckiego i Armii Czerwonej, dla władz każdy działacz był przede wszystkim po prostu rewolucjonistą — i tak był traktowany.
Poglądy Trockiego przechodziły wyraźną przemianę. Od konserwatyzmu przeszedł do marksizmu i już przy nim pozostał. Jego sposób czytania Marksa różnił się jednak od wersji Lenina, a tym bardziej od tego, co później narzucił Stalin. Niezależność myślenia stawiał zawsze najwyżej i nie chciał jej oddawać żadnej partyjnej dyscyplinie.
Lejba Dawidowicz Bronsztejn zapisał się w historii jako ktoś jednocześnie kojarzony z komunizmem i socjaldemokracją. Ale kim był naprawdę? Jako lider i twórca trockizmu — bez wątpienia komunistą. Trudniej jednoznacznie rozstrzygnąć kwestię socjaldemokracji. Socjaldemokratów postrzegał konsekwentnie jako naturalnych sojuszników, a nawet potępił próby przedstawiania socjaldemokracji jako odmiany faszyzmu. Jednocześnie jego własna wizja mocno podkreślała konieczność permanentnej rewolucji. W czasie narodzin RFSRR stawiał przede wszystkim na oddolne działanie mas, a Armia Czerwona miała być ucieleśnieniem siły ludu. Późniejszy ZSRR krytykował za imperialne ambicje. Jako rewolucjonista do końca sprzeciwiał się temu, co uważał za zdradę pierwotnych ideałów ruchu robotniczego.
Lenin i Trocki: sojusz i tarcia w 1917
Włodzimierz Lenin nawiązał współpracę z Lwem Trockim już w 1902 roku. Obaj mieli za sobą zesłanie na Syberię i w tamtym okresie łączyło ich przywiązanie do marksizmu. Nic więc dziwnego, że Trocki – obok Róży Luksemburg i Karla Kautsky’ego – został jednym z autorów publikujących w leninowskim piśmie „Brzask”. Gdy na początku 1917 roku wybuchła rewolucja lutowa, ich relacje nie należały do najlepszych. Trocki działał wtedy wśród międzydzielnicowców w ramach Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, choć w lipcu 1917 roku ugrupowanie to weszło w skład bolszewików. W dużym skrócie: przed rewolucją Lenin i Trocki, mimo sporów i różnic, funkcjonowali w tym samym obozie. Jako bolszewicy konsekwentnie parli do rewolucji, coraz wyraźniej odcinając się od mienszewików – przeciwników silnego przywództwa oraz kierunku, w jakim zmierzały wydarzenia.
Po dołączeniu do bolszewików Lew Trocki niemal natychmiast znalazł się w Komitecie Centralnym SDPRR(b). Jego nazwisko było powszechnie znane, a wpływ – trudny do zignorowania. Miał dużą popularność wśród żołnierzy i robotników, a jako bezkompromisowy rewolucjonista i znakomity mówca wielokrotnie przemawiał, mobilizując do walki z caratem. Obejmując kierownictwo Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, odegrał kluczową rolę w zbrojnym przewrocie i w przejęciu pełni władzy przez bolszewików.
Już w 1917 roku dał się poznać jako polityk działający z własnej inicjatywy. Gdy Włodzimierz Lenin dążył do zawarcia pokoju z Niemcami (Rosja Radziecka przegrywała wojnę), Trocki nie chciał zaakceptować warunków narzuconych przez Berlin. Nie zahamowało to jednak jego dalszej kariery w partii. Coraz bardziej było natomiast widać, że ma do czynienia z silnym, samodzielnym graczem. A niezależność myślenia nie była cechą, którą bolszewicy szczególnie cenili.
Walka Trockiego ze Stalinem po Leninie
Dopóki Lenin pozostawał przy życiu, Trocki wciąż miał pewien margines działania — nawet jeśli X Zjazd partii komunistycznej oficjalnie potępił jego frakcyjne metody. Mimo tej krytyki wokół jego koncepcji zaczęła krystalizować się tzw. lewicowa opozycja. Jej trzon stanowił sprzeciw wobec narastającej biurokracji oraz hasło rewolucji permanentnej. Z czasem opozycja stała się jedną z grup uczestniczących w bezwzględnej rozgrywce o władzę po Leninie. Gdy 21 stycznia 1924 roku Lenin zmarł, napięcie tylko wzrosło. Obozowi Trockiego szczególnie nie po drodze było z linią polityczną Stalina — i właśnie na tym froncie konflikt zaczął się zaostrzać.
Józef Stalin przeszedł drogę podobną do wielu innych liderów WKP(b), ale jego ambicje i styl szybko wyróżniły go na tle reszty. Kim był? Gruzińskim rewolucjonistą — jednym z wielu — który jednak jeszcze przed bolszewickim przewrotem zdołał wejść na ważne pozycje w KC. Już w 1918 roku dał się poznać jako bezwzględny wykonawca partyjnej woli. W Carycynie, mimo sprzeciwu Trockiego, blokował dopuszczanie byłych carskich oficerów do stanowisk w Armii Czerwonej, a nawet samowolnie doprowadzał do ich eliminacji, traktując ich jako „kontrrewolucyjny” element. Ostatecznie za te działania został odwołany i wezwany do Moskwy. Już wtedy było jasne, że Stalin stanie się dla Trockiego realnym rywalem. Gruziński działacz nie znosił intelektualistów, oficerów, Żydów i wszelkich profesjonalistów; swoją frakcję budował na „prostych ludziach” — niewykształconych, lecz lojalnych wobec rewolucji. Trocki uosabiał natomiast niemal wszystko, co Stalin budziło niechęć. Po śmierci Lenina obaj celowali wysoko, więc konflikt był w praktyce nieunikniony.
W tym czasie RFSRR stała się jedną z republik ZSRR, a rozrost państwa radzieckiego bolszewicy odczytywali jako dowód, że rewolucja zatacza coraz szersze kręgi. Większość liczących się przeciwników politycznych po lewej stronie sceny była już wcześniej usunięta z gry. Z perspektywy Stalina frakcja Trockiego pozostawała ostatnią przeszkodą — bastionem, który należało złamać.
Trocki, jako komunista i socjaldemokrata wierny ideałom sprzed rewolucji październikowej, nie potrafił zaakceptować kursu, w którym Stalin kierował państwo i partię. Szybko okazało się jednak, że brakuje mu realnego zaplecza. Armia Czerwona była już coraz mocniej kształtowana przez stalinistów. W 1925 roku Trocki odszedł z komisariatu wojny, a jego następcą został Woroszyłow — człowiek Stalina. Potem przyszły kolejne uderzenia: w 1927 roku Trockiego usunięto z biura politycznego i z WKP(b), a pod koniec roku rozpoczęło się jego zesłanie do Ałma-Aty.
Wygnanie Trockiego i narodziny trockizmu
Lew Trocki został usunięty z ZSRR w 1929 roku, a w 1932 odebrano mu obywatelstwo. Rewolucjonista bezkompromisowo wierny idei i pamiętający pierwotne cele rewolucji okazał się w państwie Stalina niewygodny. Paradoksalnie jego wygnanie nie zakończyło wpływu Trockiego — przeciwnie, mocno wpłynęło na to, jak marksizm zaczął rozwijać się na Zachodzie.
Jeszcze przed rewolucją październikową Trocki działał w środowiskach rewolucyjnych w Europie i w USA. Angielskim posługiwał się słabo, ale potrafił docierać do odbiorców, prowadząc odczyty po rosyjsku i po niemiecku. Zachodni marksiści dobrze wiedzieli, kim jest i jakie prezentuje stanowisko. Dlatego zesłanie stało się dla niego nie tylko przymusową tułaczką, lecz także szansą, by intensywniej przekonywać do swojej wizji „prawdziwego” marksizmu.
Co właściwie wyróżniało doktrynę Trockiego (określaną jako trockizm) na tle innych nurtów marksizmu?
- Koncepcja rewolucji permanentnej
- Krytyka władz ZSRR po 1924 roku
- Popieranie masowych wystąpień klasy robotniczej na Zachodzie
- Obrona internacjonalizmu
Poglądy Trockiego silnie rezonowały w zachodnich kręgach lewicowych. Obok Róży Luksemburg wyrósł na jednego z najważniejszych krytyków tego, w jakim kierunku skręciła rewolucja w ZSRR. W 1938 roku poszedł krok dalej, powołując do życia kolejną organizację — IV Międzynarodówkę.
Śmierć Trockiego i jego wymazanie z historii
W 1937 roku Trocki osiadł w Meksyku wraz ze swoją wieloletnią towarzyszką życia, Natalią Siedową. Schronienie zapewniła im malarka Frida Kahlo — to właśnie w jej domu doszło też do krótkiego romansu. Od dłuższego czasu Trocki pozostawał jednak na celowniku agentów NKWD. Podejmowano kolejne próby zamachu, lecz za każdym razem rewolucjonista wychodził z nich cało. Dopiero w 1940 roku dosięgła go śmierć w willi Fridy w Coyoacán. Sprawca, Ramón Mercader, został zatrzymany.
W Związku Radzieckim Lew Trocki nie był jedynie persona non grata — jego nazwisko konsekwentnie wymazywano z podręczników, biografii i oficjalnej pamięci. Samo posiadanie jego książek w domu mogło skończyć się poważnymi konsekwencjami. Podczas gdy wielu młodych Amerykanów wchodziło w marksizm właśnie przez lekturę Trockiego, radziecka młodzież często nie miała pojęcia, kim był — a nawet, że w ogóle istniał. To między innymi dlatego trockizm bywa dziś kojarzony przede wszystkim jako jeden z amerykańskich nurtów rewolucyjnego marksizmu.
Źródła:
- Lew Trocki, Moje życie, Bibljon 1990 (wydanie wznowione na podstawie edycji z 1930 r.)
- David R. Marples, Historia ZSRR, Ossolineum 2006
- Edward Czapniewski, Jakub Tyszkiewicz, Historia powszechna. Wiek XX, PWN 2020