Václav Havel był temu przeciwny, ale politycy zrobili swoje. O rozpadzie Czechosłowacji zdecydował myślnik?
Czechosłowacja była dzieckiem XX wieku — i zniknęła równie szybko, jak powstała. Sama data jej końca to kolejny sygnał, że „krótkie stulecie” naprawdę skończyło się wcześniej, niż wielu chciałoby przyznać. Porządek świata ulepiony po I wojnie światowej rozsypał się na dobre dopiero na początku lat 90., a wraz z nim runęły państwa, które wydawały się trwałe. Co ciekawe, rozdzielenie Czechów i Słowaków wcale nie było przesądzone — przez długi czas nic nie wskazywało, że historia potoczy się właśnie tak. Jak więc doszło do tego, że Czechosłowacja zniknęła z mapy?
- Czechosłowacja w XX wieku: zarys historii
- Aksamitny rozwód po aksamitnej rewolucji
- Aksamitny rozwód: rozpad Czechosłowacji
- Emocje wokół aksamitnego rozwodu
- Rozpad Czechosłowacji: skutki i niesmak
- Czy Czesi i Słowacy żałują podziału?
Czechosłowacja w XX wieku: zarys historii
Na wstępie w skrócie nakreślę, jak wyglądała sytuacja Czech i Słowacji w XX wieku.
Powstanie, a później rozpad Czechosłowacji należały do najważniejszych wydarzeń minionego stulecia. Narodziny tego państwa przypadły na moment, gdy po upadku trzech imperiów — Rosyjskiego, Austro‑Węgierskiego i Niemieckiego — na mapie Europy zaczęły pojawiać się nowe, młode państwa.
W 1918 roku dla Słowacji kluczowe okazało się wspólne zaplecze etniczno‑kulturowe. Terytorium to nigdy wcześniej nie funkcjonowało jako samodzielne państwo; przed włączeniem do Austro‑Węgier pozostawało częścią monarchii węgierskiej. Mimo to większość mieszkańców stanowili Słowianie. Po rozpadzie Austro‑Węgier obszar ten wszedł w skład wspólnego państwa czesko‑słowackiego. Wraz z ziemiami etnicznie słowiańskimi przyłączono jednak również znaczne tereny zamieszkane głównie przez ludność węgierską lub mieszaną. W dwudziestoleciu międzywojennym sprzyjało to napięciom i sporom z Węgrami, a na krótko doprowadziło nawet do utworzenia Słowackiej Republiki Rad w 1919 roku.
W 1938 roku nazistowskie Niemcy dokonały aneksji tzw. Kraju Sudetów. Polska zajęła Zaolzie, a Węgry przejęły południową Słowację oraz Ruś Zakarpacką. 15 marca 1939 roku powstały twory państwowe podporządkowane III Rzeszy — Protektorat Czech i Moraw oraz Pierwsza Republika Słowacka.
Nic więc dziwnego, że po II wojnie światowej ogłoszono Trzecią Republikę Czechosłowacką. Rozdzielenie części słowackiej i czeskiej zbyt mocno kojarzyło się wówczas z węgierskim i niemieckim nacjonalizmem. W 1948 roku władzę przejęli komuniści, a państwo przekształcono w Socjalistyczną Republikę Czechosłowacką.
Aksamitny rozwód po aksamitnej rewolucji
Zmiany ustrojowe w Czechosłowacji po 1989 roku zapisały się w historii jako aksamitna rewolucja. Po fali masowych demonstracji trwających przez cały listopad 1989 roku oraz rozmowach prowadzonych w kolejnym miesiącu, urząd prezydenta objął Václav Havel – pisarz i działacz opozycji. Z konstytucji usunięto zapis o przewodniej roli partii. W ciągu następnych miesięcy państwo krok po kroku przekształciło się w demokrację parlamentarną.
Gdy doszło do rozpadu ZSRR (1991), ponownie wróciła kwestia rozdzielenia dwóch republik. I to mimo że większość społeczeństwa nie była tym szczególnie zainteresowana. Wielu Czechom i Słowakom wystarczała suwerenność realizowana w ramach federacji. Tymczasem politycy Václav Klaus (Czechy) i Vladimír Mečiar (Słowacja) coraz wyraźniej kierowali kraj w stronę podziału.
Część komentatorów zarzucała Klausowi i Mečiarowi przesadnie rozbudowane ambicje. Niezależność oznaczała dla każdego z nich realną władzę w osobnym państwie. Jeśli tak było, nasuwa się pytanie: czy aksamitny rozwód musiał być naturalnym następstwem aksamitnej rewolucji? A może był raczej kolejnym symbolem epoki, w której końcówka XX wieku przynosiła szybkie i nieodwracalne zmiany?
Aksamitny rozwód: rozpad Czechosłowacji
Rozpad Czechosłowacji nastąpił dwa lata po upadku Związku Radzieckiego i Jugosławii. W tym samym czasie Europą wstrząsały kolejne spory o granice i państwowość — trwała choćby dyskusja wokół niezależności Macedonii Północnej i sprzeciwu Grecji. Następne lata przyniosły dalsze przetasowania w krajach dawnego bloku wschodniego, a podobne procesy zachodziły także w azjatyckich republikach poradzieckich.
Słowację i Czechy łączyło naprawdę wiele:
- Wspólne państwo wielkomorawskie w średniowieczu
- Niemal identyczny język i liczne podobieństwa kulturowe
- Czechosłowakizm – idea rozwijana już w XIX wieku i kontynuowana na początku XX wieku
- Wspólne państwo w latach 1918-38 oraz 1945-1992
Mimo to istniały różnice, które z czasem mogły popychać oba narody w stronę rozstania. Czesi w dużej mierze pozostawali agnostykami; jeśli identyfikowali się z wiarą, częściej było to pod auspicjami Kościoła husyckiego lub wspólnot protestanckich. Słowacy natomiast przeważnie byli katolikami. Ważne okazały się też odmienne doświadczenia kulturowe. Czechy od średniowiecza były mocno osadzone w kręgu Europy Zachodniej, a cesarze z dynastii Luksemburgów traktowali Pragę jak swoją główną siedzibę. Słowacja przez stulecia pozostawała raczej peryferyjną prowincją kolejnych państw, które przejmowały te ziemie. Do tego dochodziły obawy o gospodarkę: nierówności rozwojowe mogły rodzić napięcia, wzajemne pretensje i spory o to, kto kogo „utrzymuje”. Własna suwerenność oznaczała możliwość prowadzenia polityki ekonomicznej na własnych zasadach i dostosowania jej do lokalnych potrzeb.
Nawet jeśli Klaus i Mečiar realizowali przy tym własne ambicje, mieli argumenty, na które mogli się powołać, doprowadzając do tzw. aksamitnego rozwodu.
Za formalną datę podziału uznaje się 31 grudnia 1992 roku. Od 1 stycznia rozpad Czechosłowacji stał się faktem politycznym.
Emocje wokół aksamitnego rozwodu
Wielu polityków i spora część społeczeństwa do dziś odczuwa rozczarowanie po rozpadzie Czechosłowacji. Suchy, formalny zapis tego, jak doszło do rozdzielenia dwóch państw, nie oddaje napięcia i emocji, które temu towarzyszyły. Mimo wszystko Czesi i Słowacy nadal stawiają na bliską współpracę.
Jednym z najgorętszych zwolenników utrzymania wspólnego państwa był Aleksander Dubček — Słowak z pochodzenia, jedna z kluczowych postaci wydarzeń z 1968 roku. Przeciw rozpadowi opowiadał się również prezydent Václav Havel, który nie chciał dopuścić do podziału.
Część powodów, które pchały kraj ku rozdzieleniu, z dzisiejszej perspektywy brzmi wręcz niedorzecznie. Tak można spojrzeć na słynną „wojnę o myślnik”. Po 1989 roku trwał spór o to, czy nazwę Republika Czecho-Słowacka zapisywać z myślnikiem, czy bez niego. Nie wchodząc w detale, całość przypominała momentami kłótnię pary, która właśnie się rozstaje. Sam opis tego konfliktu nie wskazuje jednak, by musiał prowadzić do aksamitnego rozwodu — większą rolę odegrała chyba jego interpretacja i celowe podsycanie przez zwolenników rozpadu Czechosłowacji.
Rozpad Czechosłowacji: skutki i niesmak
Skutki pozornie błahych tarć okazały się znacznie poważniejsze, niż wielu przypuszczało — a może właśnie do takiego finału od początku to zmierzało. Tak czy inaczej, 1 stycznia 1993 roku Czechosłowacja przestała istnieć. Można to odczytywać jako kres pewnej koncepcji państwa. Dla dwóch nowych, suwerennych krajów część zmian miała głównie wymiar symboliczny, a nie codziennie odczuwalny. Mimo to wśród ludzi pozostał wyraźny niedosyt: w całej tej historii nikt nie zapytał obywateli, co o tym myślą.
Do formalnych następstw ogłoszenia niezależności dwóch państw należały:
- Zmiana nazewnictwa – na mapie pojawiły się Republika Słowacka oraz Republika Czeska
- Zmiana flag – Czechy pozostawiły dawną flagę Czechosłowacji, natomiast Słowacja przyjęła własną: z herbem na tle trzech poziomych pasów (białego, niebieskiego i czerwonego)
- Nowe stolice – Pragę utrzymano jako stolicę Czech, a stolicą Słowacji została Bratysława
- Dwie konstytucje – każdy z krajów uchwalił własną
Poza symboliką były też realne skutki, szczególnie dotkliwe dla Słowacji: rozstanie z czeską gospodarką oznaczało konieczność samodzielnego radzenia sobie bez silniejszego partnera. Czechy na tym zyskały, bo przestały ponosić koszty finansowego wspierania biedniejszego sąsiada. Słowacja została z mniej rozwiniętą ekonomią oraz znaczącą mniejszością romską i węgierską. Do jej skarbu trafiła 1/3 wspólnego majątku.
Czy Czesi i Słowacy żałują podziału?
Nawet dziś nie wszyscy Czesi i Słowacy zaakceptowali skutki rozstania. Gdy spojrzeć na wyniki badań opinii, widać, że zaledwie około 1/3 mieszkańców dawnej Czechosłowacji jest zadowolona z obecnego układu. Choć część społeczeństwa skorzystała na pełnej niezależności obu państw, wielu wciąż nie dostrzega wystarczająco mocnego powodu, który miałby taki finał jednoznacznie uzasadniać.
Czesi i Słowacy wciąż mają wyraźny sentyment do czasów wspólnego państwa. W zbiorowej pamięci pozostaje nie tylko okres CSRS, ale też przedwojenna, niepodległa Czechosłowacja. Jej rocznicę – 28 października – Czechy nadal świętują, a sama data wciąż budzi emocje i wspomnienia.
Mimo tego przywiązania mało kto realnie mówi o powrocie do jednego organizmu państwowego. Na dziś Europa nie zapowiada wielkich przetasowań, a jeśli już, częściej rozważa się scenariusze kolejnych odejść z UE niż nowe integracje. Tendencja do podziałów wciąż wydaje się silniejsza, dlatego Czechosłowacja najpewniej pozostanie kolejnym ważnym rozdziałem w historii Europy Środkowej.
Źródła:
- Edward Czapiewski, Jakub Tyszkiewicz, Historia powszechna. XX wiek, PWN 2020
- Andrzej Chwalba, Historia powszechna 1989-2011, PWN 2011
- Jerzy Tomaszewski, Historia państw świata w XX wieku. Czechosłowacja, Wydawnictwo TRIO 1997