Jak Bona straciła fortunę? Trucizna, fałszywy testament i Habsburgowie
Królowa Bona do dziś dzieli historyków i czytelników: jedni widzą w niej wybitną władczynię, inni — bezwzględną graczynię, która zostawiła po sobie więcej pytań niż odpowiedzi. Jej nazwisko na zawsze przykleiło się do tajemniczej „afery finansowej”, od której wzięło się potoczne określenie „sumy neapolitańskie” (zwane też „sumami barskimi”) — czyli czegoś, czego odzyskać się po prostu nie da. Gdy opuszczała Polskę, skarbiec miał zostać niemal doszczętnie opróżniony. Chwilę później Bona pożyczyła gigantyczne pieniądze Filipowi II Habsburgowi — i wtedy zaczęła się historia, która brzmi jak scenariusz politycznego thrillera. Wkrótce królowa zmarła po otruciu, a w obiegu pojawił się testament, który — jak się okazało — był sfałszowany i przekazywał jej majątek właśnie Habsburgowi. Zygmunt II August próbował dochodzić praw do spadku po matce, ale jego roszczenia spełzły na niczym. Dziś wartość tych słynnych sum szacuje się na około 230 milionów złotych — a pytanie, co naprawdę stało się z pieniędzmi Bony, wciąż potrafi rozpalić wyobraźnię.
- Włoskie korzenie Bony Sforzy
- Bona Sforza: zasługi i ciemne podejrzenia
- Jak Bona Sforza straciła fortunę w Bari
- Trucizna i „sumy neapolitańskie”
Włoskie korzenie Bony Sforzy
Bona Sforza d`Aragona urodziła się 2 lutego 1494 r. w Vigevano we Włoszech. Była córką Giana Galeazza Sforzy, księcia Mediolanu, oraz Izabeli Aragońskiej. Przyszła królowa Polski nie zdążyła poznać ojca — zmarł, gdy miała zaledwie osiem miesięcy.
Po jego śmierci przez pewien czas wraz z matką przenosiła się z miejsca na miejsce, mieszkając kolejno m.in. w Pawii, Mediolanie, Rzymie i Neapolu. Z czasem obie osiadły w księstwie Bari, przekazanym im przez Ludovica Sforzę — wuja Giana Galeazza, który po śmierci bratanka umocnił swoją pozycję jako książę Mediolanu. Drugim tytułem, który w przyszłości miał przypaść Bonie, było księstwo Rossano.
Izabela Aragońska i Gian Galeazzo doczekali się czworga dzieci, jednak tylko Bona dożyła wieku, w którym realnie można było planować jej małżeństwo. Początkowo matka myślała o związku z Massimilianem, synem Ludovica Sforzy — małżeństwo miało otworzyć Bonie drogę do odzyskania należnych jej praw do Mediolanu. Później wśród kandydatów pojawił się także młody Ferdynand Habsburg, wnuk króla Hiszpanii. W tym samym czasie owdowiał jednak 48-letni król Polski Zygmunt I z dynastii Jagiellonów, później nazywany Starym. Ostatecznie to właśnie za niego Bona wyszła 18 kwietnia 1518 r.
Bona Sforza: zasługi i ciemne podejrzenia
Związek Zygmunta i Bony przetrwał trzy dekady. Doczekali się pięciorga dzieci, a szóste – syn Olbracht – przyszedł na świat przedwcześnie (najpewniej w piątym miesiącu ciąży) i zmarł jeszcze tego samego dnia. Po ojcu tron objął ich jedyny syn – Zygmunt II August.
Oceny królowej Bony wśród współczesnych mocno się różniły. To jej przypisuje się pojawienie się na polskich stołach wielu wcześniej nieznanych warzyw. Uchodziła też za hojnego mecenasa. W pewnym momencie proponowała oddanie swoich księstw – Bari i Rossano – w zamian za włączenie Śląska do Polski, lecz król nie poparł tego planu. Równocześnie ciągnęła się za nią opinia o przekupstwie, skłonności do intryg, a nawet o trucicielstwie. Podejrzewano ją o udział w śmierci ostatnich mazowieckich Piastów – Stanisława i Janusza III – a także synowej, Barbary Radziwiłłówny.
Zygmunt I Stary zmarł 1 kwietnia 1548 r. Przez osiemnaście lat Zygmunt II August był już współrządzącym, a od tej chwili został jedynym królem Polski. Jego matka pozostała w kraju jeszcze przez kilka lat. Na początku 1556 r. Bona Sforza ogłosiła, że wraca do Bari. Mówiono, że zabrała ze sobą aż 24 wozy wypchane kosztownościami, a roszczenia i pretensje polskich możnych miała uciszać odpowiednio dobranymi łapówkami.
Jak Bona Sforza straciła fortunę w Bari
Królowa Bona wróciła do Bari w maju 1556 r. Niedługo później po Europie rozeszła się wieść, że w mieście przebywa wdowa po polskim władcy – i że dysponuje fortuną, o jakiej wielu mogło tylko marzyć. Nic więc dziwnego, że szybko pojawili się ludzie gotowi zrobić wszystko, by przejąć ten majątek.
Wśród zainteresowanych znalazł się król Hiszpanii Filip II Habsburg. Pilnie potrzebował pieniędzy na finansowanie kolejnych wojen, dlatego zwrócił się do Bony z prośbą o pożyczkę. W zamian obiecał jej prawo do pobierania ceł, które Habsburgowie ściągali we Włoszech – aż do chwili uregulowania długu. Bona przyjęła ofertę, licząc, że dzięki temu jeszcze bardziej pomnoży swoje zasoby. Udzieliła Filipowi pożyczki w wysokości 430 000 dukatów, czyli ok. 1,5 tony złota. W dzisiejszych realiach wartość tej sumy szacuje się na około 230 milionów złotych.
Umowę dopięto, a na pierwszy rzut oka obie strony mogły być zadowolone. Wkrótce jednak Bona Sforza zaczęła gwałtownie podupadać na zdrowiu. Mając niemal 60 lat, mogła odczuwać skutki wieku, ale do tej pory uchodziła za osobę wyjątkowo odporną i praktycznie nie chorowała. Tymczasem część jej najbliższego otoczenia działała w interesie Filipa II. Królowej podano truciznę, a równolegle przygotowano testament, który miała podpisać.
Trucizna i „sumy neapolitańskie”
Wkrótce jednak królowa zaczęła odzyskiwać siły. Czuła się na tyle dobrze, że własnoręcznie podyktowała nową wersję ostatniej woli, jako jedynego spadkobiercę wskazując syna – Zygmunta II Augusta. Wtedy do działania przystąpił Gian Lorenzo Pappacoda, dworzanin Bony pracujący dla Habsburgów. Podał jej następną porcję trucizny, która doprowadziła do śmierci monarchini 19 listopada 1557 r.
Pappacoda błyskawicznie ogłosił treść sfałszowanego testamentu jako rzekomo oficjalną wolę królowej – według niego spadkobiercą miał zostać Filip II Habsburg. Notariusz, który spisał dokument dyktowany przez Bonę, zdołał jednak w porę powiadomić o wszystkim dwór w Krakowie. Zygmunt August, wykorzystując polską dyplomację w Neapolu, wysunął roszczenia do majątku matki i zażądał zwrotu pożyczki udzielonej Habsburgom. To właśnie wtedy w potocznym języku utrwaliło się określenie „sumy neapolitańskie”.
Ostatecznie zawarto ugodę z Filipem II, lecz król Hiszpanii nie miał zamiaru oddawać pieniędzy. Po śmierci Zygmunta z żądaniami występowali kolejni władcy: siostra Anna Jagiellonka, a następnie Zygmunt III, Władysław IV i Jan Kazimierz z dynastii Wazów. Mimo wieloletnich starań nie przyniosło to żadnego rezultatu – sumy neapolitańskie nigdy nie zostały zwrócone.
Źródła:
- Besala J., Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie, Bellona, Warszawa 2004
- Bogucka M., Bona Sforza, Ossolineum, Wrocław 2009
- Bzowski A., Czy sumy neapolitańskie da się jeszcze odzyskać?, https://kurierhistoryczny.pl/artykul/czy-sum-neapolitanskie-uda-sie-jeszcze-odzyskac,339 (dostęp: 21.04.2021)
- Krasicki I., Satyry, Wydawnictwo G&P, Poznań 2017