Europejski sojusz przeciw rewolucjom. Dlaczego nikt nie podniósł ręki, by pomóc Polakom?
Gdy Napoleon przegrał, Europa nie odetchnęła z ulgą na długo — zamiast tego zawisło nad nią pytanie, jak nie dopuścić do kolejnego wybuchu chaosu. Wtedy car Aleksander I wyszedł z propozycją, która brzmiała jak obietnica nowego ładu: Święte Przymierze, sojusz oparty na chrześcijańskich zasadach, mający powstrzymać rewolucje i zatrzymać kontynent w ryzach. Na starcie stanęły za nim tylko Rosja, Austria i Prusy, lecz wkrótce lista sygnatariuszy zaczęła rosnąć. Tylko czy w Europie, gdzie każdy grał przede wszystkim o własne interesy, taka „wielka jedność” mogła naprawdę się utrzymać?
- Aleksander I i geneza Świętego Przymierza
- Kongresy Świętego Przymierza a Polska
- Kryzys Przymierza i spór o Turcję
- Kryzys Świętego Przymierza i wojna krymska
Aleksander I i geneza Świętego Przymierza
Za głównego autora koncepcji Świętego Przymierza uchodzi car Rosji Aleksander I. Władca ten był przekonany, że europejskie państwa powinny związać się porozumieniem opartym na czymś więcej niż doraźne, partykularne interesy. Jako fundament wskazywał wiarę chrześcijańską. Dlaczego właśnie ona? Aleksander I przechodził wówczas okres silnego zainteresowania ideami religijnymi, momentami wręcz mistycznymi. Sięgał m.in. po poglądy myśliciela Franza Baadera, który podkreślał potrzebę połączenia polityki z religią, aby budować porządek europejski na zasadach chrześcijańskich. Carowi towarzyszyło też wyraźne poczucie misji — w pewnym sensie widział siebie jako wybawcę Europy.
Akt Świętego Przymierza podpisano w Paryżu 26 września 1815 roku. Pod dokumentem znaleźli się: Aleksander I, cesarz Austrii Franciszek I oraz król Prus Wilhelm III, którzy wprowadzili do tekstu jedynie drobne korekty. Sam akt był zwięzły — mieścił się na jednej stronie. Władcy oświadczali przede wszystkim, że „powzięli głębokie przekonanie o konieczności oparcia ich dalszych wzajemnych stosunków na wzniosłych prawdach, których nas nauczyła wieczna religia Boga Zbawiciela” (Dobrzycki, s. 37). Także sposób postępowania miał wynikać z chrześcijaństwa: zarówno w polityce wewnętrznej (przy czym monarchowie przedstawiali siebie wobec własnych narodów jako ojców rodziny), jak i w relacjach międzynarodowych. Wzajemnie sygnatariusze mieli natomiast kierować się zasadą nierozerwalnego braterstwa.
Za granicą porozumienie bywało interpretowane jako wymierzone przeciw Turcji, dlatego Aleksander I musiał tłumaczyć, że Przymierze nie jest skierowane przeciw żadnym narodom, które nie mają „tego szczęścia”, by być chrześcijańskie. Z kolei brytyjski minister Castlereagh uznał Akt za owoc nonsensu. Ostatecznie do sojuszu dołączyły nie tylko państwa-założyciele — przystąpiła do niego niemal cała Europa, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii, Turcji (z oczywistych względów) oraz, co ciekawe, Państwa Kościelnego. Wielka Brytania nigdy formalnie nie podpisała Aktu, ale wielokrotnie uczestniczyła w działaniach Przymierza.
Kongresy Świętego Przymierza a Polska
W pierwszych latach funkcjonowania Świętego Przymierza zwoływano kilka ważnych kongresów. Odbywały się one w odmiennych realiach politycznych, zależnie od tego, co akurat działo się w Europie, dlatego zmieniało się też podejście państw tworzących Przymierze.
| Miejsce i daty | Sytuacja w Europie | Postawa Przymierza |
|---|---|---|
| Akwizgran, listopad 1818 | Czas względnego spokoju | Przede wszystkim wobec Francji: ● zakończono okupację w 1818 roku, czyli o 2 lata wcześniej, niż zakładał pierwotny plan; ● przywrócono Francji rangę europejskiego mocarstwa. Pozostałe: odrzucono propozycję Aleksandra I, aby nadać Przymierzu bardziej zinstytucjonalizowaną formę |
| Opawa, 23 października – 24 grudnia 1820, finał w Lublanie w 1821 roku | Rewolucje w Hiszpanii, Królestwie Obojga Sycylii i Portugalii | Sygnatariusze przyznali sobie prawo do obrony przed rewolucjami, sięgając zarówno po narzędzia dyplomatyczne, jak i siłowe; zdecydowali też o nieuznawaniu rządów wyłonionych w wyniku rewolucji |
| Werona, październik – grudzień 1822 | Po interwencji Austrii stłumiono rewolucję we Włoszech, w Hiszpanii rewolucja trwała, wybuchło powstanie w Grecji | Postanowiono siłą przywrócić na tron Hiszpanii Ferdynanda VII; w deklaracji Przymierza podkreślono, że kluczowym zadaniem jest przeciwstawianie się ruchom rewolucyjnym |
Na starcie Święte Przymierze potrafiło działać dość jednomyślnie. Pech chciał, że właśnie w tym okresie Polacy znaleźli się w centrum wydarzeń wraz z wybuchem powstania listopadowego. Mimo intensywnych działań dyplomatycznych nie udało się zdobyć dla niego wsparcia rządów zachodniej Europy. Pierwszym kierunkiem zabiegów, prowadzonych pod kierownictwem margrabiego Aleksandra Wielopolskiego, był Londyn. Brytyjski minister spraw zagranicznych John Palmerston zasłaniał się jednak koniecznością respektowania zawartych umów międzynarodowych i traktatów, odwołując się przede wszystkim do postanowień kongresu wiedeńskiego.
Sprawa polska miała spore poparcie wśród francuskiej opinii publicznej, ale nie przełożyło się to na realne decyzje polityczne na rzecz powstania — o wsparciu militarnym nie było nawet mowy. Jak podkreślali francuscy przedstawiciele, m.in. ambasador Francji w Petersburgu książę Casimir de Montemart, pozycja Francji na arenie europejskiej była wówczas zbyt krucha, by ryzykować oficjalne opowiedzenie się po stronie polskiej. Najpewniej tak samo myślał zarówno rząd, jak i ówczesny król Ludwik Filip.
W sposób oczywisty przeciw powstaniu byli pozostali zaborcy Polski — Prusy i Austria. Warto jednak dodać, że Austria nie była w tej kwestii aż tak bezkompromisowa, obawiając się, że iskra buntu może przenieść się także do Galicji. Ostatecznym ciosem dla polskich starań okazała się postawa papieża Grzegorza XVI, któremu zależało na utrzymaniu poparcia zarówno Rosji, jak i Austrii. W 1832 roku, na wyraźne żądanie obu tych państw, potępił powstanie listopadowe w encyklice Cum primum. A gdyby wybuchło później — kiedy Święte Przymierze zaczęło pękać, traciło jednolitość, a rolę „czarnego charakteru” coraz wyraźniej przejmowała Rosja — czy jego szanse nie byłyby większe?
Kryzys Przymierza i spór o Turcję
Do kryzysu, a w praktyce niemal do rozpadu Przymierza, doprowadziły dwie kwestie wynikające z europejskiej polityki wschodniej, rozumianej jako sprawy Bliskiego Wschodu, a przede wszystkim Turcji. Drugi z tych wstrząsów zakończył się nawet wojną. W obu przypadkach kluczową rolę odegrała postawa wspomnianej wcześniej Rosji. Pierwszy kryzys rozegrał się w latach 1832–33. W grudniu 1832 roku Turcja znalazła się w poważnym zagrożeniu: przeciwko niej ruszyły wojska Egiptu dowodzone przez paszę Muhammada Alego, które zajęły Syrię. Rosja miała wówczas interes w tym, by Turcja nie poniosła klęski, dlatego zaproponowała jej wsparcie militarne, na co Stambuł przystał. Uderzało to w interesy Anglii, która wprawdzie wspierała Turcję, lecz nie chciała, by stała się ona zależna od Rosji, a także Francji i Austrii, które z kolei sprzyjały paszy Egiptu. Austria ostatecznie zachowała neutralność, koncentrując się na wydarzeniach we Włoszech.
Rosyjska pomoc nie była jednak bezwarunkowa. Ceną za wycofanie wojsk stał się układ sojuszniczy podpisany 8 lipca 1833 roku w Unkiar-Iskelesi. Na jego mocy przez następne 8 lat oba państwa miały udzielać sobie wsparcia wojskowego. Dołączono też tajny protokół (który szybko przestał być tajemnicą), zgodnie z którym na żądanie Rosji Turcja miała zamykać Bosfor i Dardanele dla obcych okrętów.
Najostrzej zareagowały Wielka Brytania i Francja.
Co więcej, oba te państwa działały jednocześnie wbrew sobie: Anglia zabiegała o zbliżenie z Turcją, by osłabić wpływy Rosji, natomiast Francja konsekwentnie wspierała Muhammada Alego. Car Mikołaj I postanowił rozegrać tę sytuację przeciwko Francji. Przyjęto proponowany przez Anglię wariant kolektywnego uregulowania spraw tureckich i 15 lipca 1840 roku podpisano konwencję mającą uporządkować relacje Turcji z Egiptem. Wśród sygnatariuszy znalazły się Rosja, Wielka Brytania, Turcja, Austria i Prusy — zabrakło natomiast Francji. W rezultacie tej konwencji, a także kolejnej, w której Francja już uczestniczyła (podpisanej 13 lipca 1841 roku), Rosja traciła jednak uprzywilejowaną pozycję: Bosfor i Dardanele miały pozostawać zamknięte dla obcych okrętów wojennych w czasie pokoju.
Kryzys Świętego Przymierza i wojna krymska
Do głębokiego kryzysu, który w praktyce podważył sens dalszego funkcjonowania Przymierza, doszło jednak na tle wojny krymskiej. Złożyło się na to kilka następujących po sobie wydarzeń. Mikołaj I był przekonany, że Turcja jako państwo jest skazana na upadek, dlatego zaproponował Anglii swoisty podział jej terytoriów, lecz Londyn nie przyjął tej propozycji. W 1853 roku zawarto antyrosyjski sojusz między Anglią a Francją rządzoną przez Napoleona III. Spór zaostrzała także kwestia opieki nad miejscami świętymi dla chrześcijan w Palestynie oraz nad chrześcijanami mieszkającymi w Turcji. Mikołaj I, działając przez ministra Aleksandra Mienszykowa, domagał się od Turcji dwustronnej umowy, która gwarantowałaby Rosji wyłączne prawo ochrony wyznawców prawosławia w imperium osmańskim oraz szczególne przywileje dla tej grupy. Turcja odmówiła. 21 czerwca Rosja uderzyła na Mołdawię i Wołoszczyznę, a wkrótce później Austria zaczęła domagać się wycofania rosyjskich wojsk z tych ziem. 4 października Turcja wypowiedziała Rosji wojnę, a równolegle Francja i Anglia skierowały swoje floty wojenne na Morze Śródziemne.
30 listopada 1853 roku pod Synopą Rosjanie rozgromili flotę turecką. Już w styczniu na Morzu Czarnym pojawiły się eskadry Anglii i Francji. W odpowiedzi Rosja 21 lutego wypowiedziała tym państwom wojnę, a one odwetowo ogłosiły ją 27 i 28 marca. Tymczasem na lądzie wkroczenie wojsk austriackich do Siedmiogrodu w 1854 roku zmusiło Rosję do odwrotu z Mołdawii i Wołoszczyzny. Punktem zwrotnym okazało się rozpoczęte w 1854 roku oblężenie Sewastopola, prowadzone przez siły Anglii, Francji i Turcji. Miasto padło 8 września 1855 roku. Równocześnie zniszczona została rosyjska flota czarnomorska. To stworzyło sprzyjające warunki, by wymusić na Rosji przyjęcie forsowanych przez koalicję postanowień pokojowych.
Wojna krymska została formalnie zakończona traktatem podpisanym w Paryżu 30 marca 1856 roku przez Francję, Anglię, Turcję, Austrię, Rosję i Sardynię. Z punktu widzenia Rosji kluczowe znaczenie miało swoiste ultimatum, przedstawione już w 1855 roku przez Anglię i Francję. Przewidywało ono zakaz utrzymywania przez Rosję floty wojennej. Najistotniejszym skutkiem całego konfliktu był jednak fakt, że po raz pierwszy przeciwko sobie zbrojnie wystąpili pierwotni sygnatariusze Świętego Przymierza.