Największa tajemnica dynastii Piastów. Jak polska księżniczka stała się legendarną królową wikingów?
Świętosława – nazywana dziś „królową wikingów” – wciąż wymyka się historykom. Paradoks? W najważniejszych źródłach nie pada nawet jej imię. A jednak ślady Piastówny co chwilę przebijają się z mroku: raz w skandynawskich sagach, innym razem w średniowiecznych kronikach, jakby ktoś celowo zostawił tropy, ale nie chciał zdradzić całej prawdy. Skandynawowie znali ją jako Sygrydę Storradę, Sygrydę Dumną. Coraz więcej wskazuje na to, że mogła być córką Mieszka I – a jeśli tak było, jej małżeństwo nie było romantyczną opowieścią, tylko politycznym ruchem o ogromnej stawce. Związek ze szwedzkim królem Erykiem Zwycięskim miał cementować polsko‑szwedzki sojusz wymierzony w Duńczyków, którzy szykowali się do uderzenia na Jomsborg – Wolin. I tu robi się jeszcze ciekawiej: Sygryda nie była tylko pionkiem w grze. Została matką władców, którzy zmieniali mapę północy. Z jej krwi miał wyrosnąć Olaf I Skötkonung, król Szwecji, a z drugiego małżeństwa – Kanut Wielki, człowiek, który sięgnął po Anglię, Danię i Norwegię. Jak to możliwe, że o kobiecie stojącej u źródeł takiej potęgi wiemy tak niewiele?
- Świętosława: córka Mieszka I w Skandynawii
- Świętosława: Piastówna w sagach Północy
- Świętosława: wygnanie i wpływ na wiarę
- Świętosława w sagach i powieściach
Świętosława: córka Mieszka I w Skandynawii
Niemiecki kronikarz Thietmar, biskup Merseburga, znany z niechętnego stosunku do Słowian, z dużym zaangażowaniem śledził sprawy na styku polityki niemiecko-polskiej. Urodził się w 975 roku, dlatego jego relacje o wczesnośredniowiecznej Polsce oraz o wydarzeniach związanych z Mieszkiem I i Bolesławem Chrobrym do dziś przyciągają uwagę badaczy. [Jasienica, s. 21-29] W łacińskiej kronice pozostawił również barwny opis Szwecji jako północnej krainy, pełnej osobliwości (…) które w ich przedziwnej postaci sama natura tam roztacza - krainy okrutnych czynów tamtejszego ludu (…)[Thietmar, ks.VII [39], s.509]. Władcę Szwecji, Svena Widłobrodego, określa mianem prześladowcy, a jego synów nazywa – jaszczurczym pomiotem. Ich matką, według kronikarza, była córka księcia Mieszka i siostra jego syna i następcy Bolesława Chrobrego[Thietmar, ks.VII[39], s. 511]
Za historycznością Świętosławy przemawia także przekaz niemieckiego geografa i kronikarza – Adama z Bremy. W traktacie Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum zamieścił wzmiankę o polsko-szwedzkim porozumieniu:
Król Szwedów, Eryk, zawarł sojusz z przepotężnym królem Polan, Bolesławem. Bolesław dał Erykowi [za żonę] córkę lub siostrę. Dzięki temu sojuszowi Duńczycy zostali do cna pobici przez Słowian i Szwedów. [Adam z Bremy, za:Labuda, s.133]
Współcześni historycy skłaniają się ku temu, że układ zawarł jeszcze Mieszko I, oddając za mąż swoją córkę z Dobrawy, najpewniej między 982 a 984 rokiem. [Labuda, 133].
Paweł Jasienica w opracowaniu Trzej kronikarze zamieścił tablicę genealogiczną Piastów z X – XII wieku, w której Świętosława Sygryda, córka Mieszka I, figuruje jako zmarła po 1014 roku. Zbliżone informacje podał M. K. Barański w Dynastii Piastów w Polsce. Według niego Świętosława Sygryda przyszła na świat około 970 roku, a zmarła po 1016 roku. Oba zestawienia podkreślają, że była żoną króla Szwecji i Danii – Eryka, a po jego śmierci – żoną Svena Widłobrodego, króla Danii. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat Mieszka I?
Świętosława: Piastówna w sagach Północy
Księżniczka Świętosława urodziła się w X wieku, najpewniej około 970 roku. Za jej rodziców uznaje się Mieszka I i Dobrawę, choć skromna baza źródłowa nie pozwala dziś potwierdzić tego w sposób całkowicie pewny. Gdy osiągnęła wiek uznawany wówczas za „sprawny” — około 12 lat — została wydana za mąż za Eryka Zwycięskiego, króla Szwecji. Dla Mieszka I był to ruch polityczny: sojusz ze Szwecją wzmacniał jego wpływy przy ujściu Odry i na Wolinie, a jednocześnie uderzał w interesy duńskiego Swena. O tym małżeństwie, zawartym z myślą o wielkiej polityce, wspomina Adam z Bremy w swoich Gestach.[Labuda,s.132-135]
Wokół Piastówny narosły jednak historie, które brzmią jak gotowy scenariusz sagi. Według przekazów Świętosława miała darzyć uczuciem Olafa Tryggvasona, syna norweskiego króla. Musiała jednak porzucić młodzieńcze marzenia, gdy poślubiła Eryka Zwycięskiego. Wkrótce po ślubie urodziła mu syna — Olafa, późniejszego króla Szwecji, znanego jako Olaf I Skotkonung. Skandynawskie sagi idą jeszcze dalej: opowiadają, że Eryk Zwycięski miał zostać otruty przez żonę, gdy w napadzie obłędu zapragnął złożyć małego Olafa w ofierze Odynowi. By uniknąć kary za mężobójstwo, Sygryda miała podpalić świątynię Odyna w Uppsali, a wśród ludzi szybko rozeszła się wersja, że to Thor — mszcząc się na Odynie — wzniecił pożar. Po śmierci Eryka stała się celem zabiegów pretendentów do szwedzkiej korony. Sagi twierdzą, że Sygryda pozbyła się zalotników, którzy mogli zagrozić pozycji jej syna: kazała podpalić łaźnię, w której odpoczywali po uczcie wydanej specjalnie dla nich. To wtedy miała zyskać przydomek Storrada – dumna, harda. [Żylińska,s. 23-32]
Do dawnej miłości wrócił też Olaf Tryggvason. Sygryda Storrada nie została jednak jego żoną, a sagi tłumaczą to na dwa sposoby: raz mówią, że to Olaf odrzucił jej rękę, innym razem — że to Sygryda, urażona i rozczarowana dawnym ukochanym, który myślał już przede wszystkim o władzy, nie przyjęła jego zalotów. Sam Olaf Tryggvason, ulubieniec sag, miał wówczas opinię człowieka niespokojnego: organizował łupieżcze wyprawy do krajów słowiańskich, do Flandrii, Anglii, Szkocji i Irlandii. W 994 roku on i Sven Widłobrody — późniejszy mąż Sygrydy — zagrozili Londynowi. Około 1000 roku Olaf Tryggvason został królem Norwegii, przeciwko któremu powstała koalicja duńsko-szwedzko-słowiańska. Nie da się rozstrzygnąć, czy Sygryda odegrała rolę w jej zawiązaniu; w tym czasie była już żoną Svena Widłobrodego. Norweski król zginął w 1000 roku w Bitwie Trzech Królów, stając się postacią legendarną — choć część opowieści utrzymuje, że wcale nie poległ i zdołał ocaleć. [Kienzler, s. 15-33]
Świętosława: wygnanie i wpływ na wiarę
Z małżeństwa ze Svenem Widłobrodym doczekała się dwóch córek oraz synów – Haralda i Kanuta, który później został królem Anglii. To właśnie potomstwo duńskiego władcy Thietmar ochrzcił mianem jaszczurczego pomiotu. Podobnie jak ich ojciec, rozsławiony jako bezwzględny i nieustraszony wiking, także oni zapisali się w dziejach krwawymi podbojami. Sama Sygryda nie zaznała jednak spokoju w małżeństwie. Porywczy Sven wypędził ją z kraju, co niemiecki kronikarz ujął następująco:
Wygnana przez męża na długi okres czasu, wiele musiała ona znosić wraz z innymi przykrości. [Thietmar,ks.VII[39], s. 511]
Świętosława schroniła się na dworze brata – Bolesława Chrobrego, władcy Polski. Ten epizod potwierdza również żona Kanuta, królowa Emma. Niewykluczone, że to właśnie z jej inspiracji biskup Brunon Bonifacy z Kwerfurtu wyruszył w 1008 roku do Szwecji z misją chrystianizacyjną, o czym świadczą zachowane dokumenty. Ochrzcił syna Świętosławy, Olafa – króla Szwecji – wraz z tysiącem ludzi, po czym musiał wracać do Polski, ponieważ jego działania wywołały gwałtowne poruszenie. Warto zaznaczyć, za Gerardem Labudą, badaczem polsko-skandynawskich powiązań politycznych, że za życia Świętosławy Sygrydy Skandynawia przyjęła chrześcijaństwo, a wpływ na to mogła mieć chrześcijanka – żona Eryka Zwycięskiego, a po jego śmierci także Svena Widłobrodego. [Labuda, s. 135]
Po śmierci Svena Widłobrodego w 1014 roku Harald i Kanut zabrali matkę do Anglii. Tam pozostała już do końca życia. Świętosława Sygryda Storrada, „matka królów”, zmarła najpewniej w Londynie, po 1016 roku. Do dziś historycy próbują rozwikłać niejasności związane z jej imieniem, pochodzeniem oraz kolejnymi małżeństwami. W sadze o Olafie Tryggvasonie z 1109 roku znajduje się fragment, który potwierdza, że Sygryda była drugą żoną Svena Widłobrodego, jednak według tej opowieści matką jego synów miała być Gunhilda, córka króla Windlandii. [Prinke, s. 105]
Świętosława w sagach i powieściach
W polskich średniowiecznych źródłach próżno szukać pewnych wzmianek o Świętosławie. Nie pojawia się choćby w Kronice Galla Anonima. Za to Sygryda Storrada została zapamiętana w staroskandynawskich sagach i z czasem zaczęła żyć także w wyobraźni współczesnych twórców.
W realiach II wojny światowej powstała trzytomowa powieść Władysława Grabskiego pt. Saga o Jarlu Broniszu. Jej fabuła przenosi czytelnika do epoki Bolesława Chrobrego. Autor umiejętnie łączy znane przekazy z wiedzą o średniowiecznych obyczajach, dzięki czemu tło historyczne nabiera wiarygodności. Towarzyszymy Broniszowi — krewnemu Piastów i przyjacielowi Olafa Tryggvasona — obserwując jego losy na tle wielkiej polityki i prywatnych dramatów. Jedną z kluczowych bohaterek sagi jest Sygryda: Grabski sugestywnie, obrazowo opisuje jej zaręczyny ze Swendem (Svenem Widłorogim) oraz emocje, jakie budzi w niej Tryggvason. Trzeci tom zamykają rozbudowane przypisy, które w interesujący sposób porządkują historyczne realia i przybliżają postacie pojawiające się w Sadze.
Postać Świętosławy Sygrydy wraca także w cyklu historycznych powieści Elżbiety Cherezińskiej, wydanych w 2016 roku pod wspólnym tytułem Harda królowa,.
Źródła:
- Thietmar, Kronika biskupa merseburskiego Thietmara, edycja komputerowa [w:] https://biblioteka.kijowski.pl/sredniowiecze/thietmar%20%20kronika%20biskupa%20merseburskiego%20thietmara.pdf
- G. Labuda, Mieszko I, Ossolineum, Wrocław 2005.
- Tablica genealogiczna Piastów. Wiek X–XII [w:] P. Jasienica, Trzej kronikarze, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008.
- Tablica genealogiczna: Pierwsi Piastowie [w:] M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, PWN, Warszawa 2006.
- J. Żylińska, Piastówny i żony Piastów, PIW, Warszawa 1975.
- I. Kienzler, Polki władczynie Europy, Bellona, Warszawa 2019.
- W. Grabski, Saga o Jarlu Broniszu, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1961.
- R. T. Prinke, Świętosława, Sygryda, Gunhilda. Tożsamość córki Mieszka I i jej skandynawskie związki [w:] https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/392132?id=392132