To była najkrótsza wojna w historii. Trwała zaledwie 38 minut
27 sierpnia 1896 roku w Zanzibarze rozegrała się wojna, która do dziś budzi zdziwienie. Zamiast miesięcy walk, okopów i wielkich kampanii były niecałe trzy kwadranse, ostrzał pałacu i szybka zmiana władzy. Zwykle mówi się o 38 minutach trwania walk - i to właśnie ten konflikt uchodzi za najkrótszą wojnę w historii.
- Wyspa pod brytyjskim parasolem
- Śmierć sułtana
- Ultimatum i cisza przed burzą
- Ostrzał, ogień i zatopiony jacht
- Ucieczka władcy
- Nowy porządek
- Bibliografia
Wyspa pod brytyjskim parasolem
Zanzibar to dziś część Tanzanii, ale w XIX wieku był samodzielnym sułtanatem o strategicznym znaczeniu. Wyspa Unguja od końca XVII wieku pozostawała nominalnie pod kontrolą sułtanów Omanu, a w 1858 roku ogłosiła niezależność, którą Wielka Brytania uznała. W kolejnych dekadach o wpływy w Afryce Wschodniej rywalizowały Londyn i Berlin, a handel, terytorium i zniesienie niewolnictwa stały się elementami większej imperialnej rozgrywki.
Przełom przyniósł traktat Helgoland-Zanzibar z 1890 roku. Niemcy zrzekły się w nim praw do Zanzibaru na rzecz Brytyjczyków, a wyspa stała się protektoratem. Brytyjski konsul miał odtąd współdecydować o przyszłych sułtanach, a Lloyd Mathews, były oficer Royal Navy, objął funkcję pierwszego ministra. Elity arabskie coraz mocniej odczuwały ograniczenie własnej władzy, zwłaszcza w kontekście handlu niewolnikami.
Śmierć sułtana
25 sierpnia 1896 roku sułtan Hamad bin Thuwaini zmarł nagle w południe. Jego śmierć natychmiast otoczyły plotki, w tym podejrzenia o otrucie. Kilka godzin później pałac w Zanzibar Town zajął Khalid bin Barghash, krewny zmarłego władcy. Ogłosił się sułtanem, choć nie miał na to zgody Brytyjczyków, którzy woleli Hamouda bin Mohammeda, bardziej skłonnego do współpracy.
Sprawa nie była błaha, ponieważ umowa z 1890 roku wymagała akceptacji brytyjskiego konsula dla następcy tronu. Khalid zignorował ostrzeżenia Basila Cave’a i Lloyda Mathewsa. Wokół pałacu zaczęli gromadzić się jego zwolennicy: około 2800 ludzi, w większości cywilów, ale też gwardia pałacowa, służba, niewolnicy i kilkuset lokalnych uzbrojonych strażników – askari. Na brytyjskie okręty wycelowano armaty, w tym działa podarowane wcześniej przez cesarza Wilhelma II.
Ultimatum i cisza przed burzą
Brytyjczycy nie zamierzali czekać. Do portu weszły krążowniki i kanonierki, na brzeg zeszli marynarze i piechota morska, a pod bronią stanęło około 900 zanzibarskich askari. Kobiety i dzieci ewakuowano na statki. Londyn dał Cave’owi i kontradmirałowi Harry’emu Rawsonowi wolną rękę, a ultimatum było jasne: do godziny 9:00 27 sierpnia Khalid miał opuścić pałac i opuścić flagę.
Sułtan uznał, że Brytyjczycy blefują. Wymiana poselstw nie przyniosła przełomu, a ostatnie godziny przed terminem upłynęły w napięciu. Jeden z amerykańskich dyplomatów zapamiętał, że noc była wyjątkowo cicha – nie było odgłosu bębnów ani płaczu dzieci, tylko dojmująca cisza przed nagłym starciem. O 8:55 Rawson wydał sygnał prepare for action, a pięć minut później Mathews rozkazał rozpocząć ostrzał.
Ostrzał, ogień i zatopiony jacht
O 9:02 okręty Racoon, Thrush i Sparrow otworzyły ogień w stronę pałacu. Już pierwszy strzał unieruchomił jedno z arabskich dział dwunastofuntowych. Pałac był w dużej mierze drewniany, a barykady ze skrzyń, bel i kauczuku nie mogły zatrzymać pocisków wybuchowych. W budynkach przebywały tysiące ludzi - obrońcy, służba i niewolnicy - więc skutki ostrzału były tragiczne. Pożar szybko objął pałac i przyległy harem.
W tym samym czasie doszło do krótkiej wymiany ognia na wodzie. Przestarzały jacht HHS Glasgow strzelił w stronę St George. Odpowiedź Brytyjczyków była miażdżąca: jednostka zatonęła, choć płytka woda pozostawiła jej maszty nad powierzchnią. Załoga wywiesiła brytyjską flagę i poddała się. Zatopiono też dwa mniejsze parowce, a na lądzie doszło do potyczki z askari. Około 9:40 ogień ucichł, flaga została strącona, a pałac płonął.
Ucieczka władcy
Straty po stronie zanzibarskiej były ogromne: około 500 zabitych i rannych, przy czym większość ofiar śmiertelnych pochłonął pożar pałacu. Nie wiadomo, ilu zabitych było walczącymi, ale obsługi dział uznano za zdziesiątkowane. Po stronie brytyjskiej ranny został tylko jeden podoficer z kanonierki Thrush, który później wrócił do zdrowia. W mieście doszło też do rabunków w dzielnicy indyjskiej, gdzie zginęło około dwudziestu mieszkańców.
Khalid nie czekał na finał. W trakcie bombardowania opuścił pałac i wraz z kilkudziesięcioma zwolennikami schronił się w niemieckim konsulacie. Niemcy odmówili wydania go Brytyjczykom, argumentując, że umowa ekstradycyjna nie obejmuje więźniów politycznych. 2 października 1896 roku sułtan został przeniesiony z konsulatu na pokład krążownika SMS Seeadler i wywieziony do Dar es Salaam. Później Brytyjczycy schwytali go w 1916 roku i zesłali na Seszele oraz Świętą Helenę. Do Afryki Wschodniej wrócił w latach 20. i zmarł w Mombasie w 1927 roku.
Nowy porządek
Na gruzach starej władzy Brytyjczycy osadzili Hamouda bin Mohammeda. Nowy sułtan był lojalny wobec Londynu i pełnił rolę reprezentacyjną, podczas gdy rzeczywiste rządy sprawowali Brytyjczycy. Kilka miesięcy po wojnie, pod naciskiem konsula, Hamoud zniósł niewolnictwo we wszystkich formach. Proces emancypacji okazał się jednak powolny: w ciągu dziesięciu lat wolność odzyskało około 17 tysięcy osób, przy szacowanej populacji niewolników sięgającej 60 tysięcy w 1891 roku.
Zniszczony kompleks pałacowy rozebrano, ponieważ groził zawaleniem. Ocalał „Dom Cudów”, który stał się siedzibą brytyjskiej administracji; w 1897 roku dodano do niego wieżę zegarową. Wrak Glasgow długo wystawał z wody przed pałacem, aż w 1912 roku rozebrano go na złom.
Wojna anglo-zanzibarska bywa dziś opisywana jako ciekawostka - 38 minut, jeden ranny Brytyjczyk i błyskawiczna zmiana władzy. Warto jednak pamiętać, że była też pokazem siły imperium i częścią kolonialnego dyskursu o „cywilizowaniu” Afryki.
Bibliografia
- https://britishonlinearchives.com/posts/category/notable-days/814/anniversary-of-the-shortest-war-in-human-history-the-anglo-zanzibar-war
- https://www.britannica.com/event/Anglo-Zanzibar-War
- https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Shortest-War-in-History/
- https://www.researchgate.net/publication/387312732_The_1896_War_against_Zanzibar_New_reflections_about_imperial_military_power