Tak miała wyglądać Polska po wojnie z bolszewikami. Lenin zgodził się na ogromne ustępstwa
Rok 1918 miał być dla Polski finałem długiego koszmaru: po 123 latach zaborów wróciła niepodległość. Ale euforia nie trwała długo. Zaledwie chwilę później młode państwo stanęło przed kolejną próbą — sowiecka Rosja ruszyła na zachód, a polska suwerenność znów zawisła na włosku. W tym samym czasie, gdy na froncie rozstrzygały się losy kraju, za kulisami toczyła się równie bezwzględna gra: negocjacje pokojowe. Każdy ruch armii, każda zmiana sytuacji na mapie — a zwłaszcza to, co wydarzyło się pod Warszawą — natychmiast odbijały się na rozmowach i stawkach, jakie kładziono na stole. Poniżej pokazujemy kluczowe momenty tej drogi do pokoju: jak przebiegały rozmowy, co naprawdę wpływało na decyzje stron i jakie zapadły ustalenia — w tym to najważniejsze z polskiej perspektywy: gdzie i dlaczego wytyczono wschodnią granicę.
- Propaganda Lenina a wojna z Polską
- Jak powstała linia Curzona w 1920 r.
- Droga do rozejmu i traktatu ryskiego
- Granice pokoju z Rosją: propozycje Lenina
- Rozliczenia wojny i zwrot dóbr kultury
Propaganda Lenina a wojna z Polską
W latach 1919–1921 trwała wojna polsko-bolszewicka, a jej dynamiczny przebieg nieustannie rzutował zarówno na późniejsze rozmowy dyplomatyczne, jak i na nastawienie państw Zachodu. Równolegle do walk Lenin uruchomił na zachodzie Europy szeroko zakrojoną akcję propagandową, prowadzoną głównie za pośrednictwem Międzynarodówki Komunistycznej. Do obiegu trafiały specjalnie przygotowane broszury, których zadaniem było skompromitowanie Polski — i niestety ta narracja często znajdowała podatny grunt. Wzywano europejskich robotników, by blokowali nie tylko dostawy broni dla Polski, lecz także transport żywności.
W Wielkiej Brytanii podczas pochodów szczególnie nośne stało się hasło „ręce precz od Kraju Rad”. Dokerzy w Londynie i Hamburgu regularnie odmawiali załadunku uzbrojenia kupionego przez Polskę. W efekcie ogromny transport wyposażenia wojskowego, jaki Wielka Brytania przeznaczyła dla naszego kraju (80 dział, 30 samolotów, 50 000 karabinów, 200 000 pocisków artyleryjskich), dotarł dopiero wtedy, gdy działania wojenne były już zakończone.
Kongres Związków Zawodowych w Wielkiej Brytanii posunął się nawet do groźby strajku generalnego, jeśli państwo to udzieliłoby Polsce wsparcia. Polska coraz częściej była przedstawiana jako kluczowy inicjator wojennej zawieruchy. Nie sprzyjało to pracy polskich negocjatorów, zwłaszcza w kontekście stanowiska premiera Wielkiej Brytanii. Część zachodnich stolic zaczęła też uznawać, że klęska Polski jest jedynie kwestią czasu.
Jak powstała linia Curzona w 1920 r.
Na konferencji w Spa w lipcu 1920 roku, poświęconej kwestii niemieckich reparacji, premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George w zamian za brytyjskie pośrednictwo w rozmowach z bolszewicką Rosją domagał się, by Polska zaakceptowała granicę wytyczoną wzdłuż linii Curzona. Równolegle Londyn próbował wywrzeć presję także na Lenina, kierując na Bałtyk 30 okrętów wojennych. To właśnie brytyjski minister spraw zagranicznych, lord George Curzon, przesłał do Moskwy notę precyzującą przebieg tej linii. Bolszewicy odebrali to jako sygnał słabości Polski i propozycję odrzucili.
W sierpniu 1920 roku, pod wpływem polskiej odezwy oraz nacisków rządu brytyjskiego, Rosja zgodziła się na rozpoczęcie negocjacji w Mińsku, jednocześnie utrudniając polskiej delegacji dotarcie na miejsce. Z czasem strona radziecka podniosła stawkę: żądała nie tylko uznania granicy na linii Curzona, lecz także drastycznego ograniczenia polskiej armii do 50 000 żołnierzy (z niemal miliona), przekazania Rosji polskiej nadwyżki uzbrojenia oraz uznania za eksterytorialną linii kolejowej na trasie Wołkowsk–Białystok–Grajewo.
Tym razem to polscy negocjatorzy, gdy dotarła do nich informacja o przejściu polskich oddziałów do ofensywy, odrzucili skrajnie wygórowane warunki ZSRR. Rosjanie, ponosząc straty na froncie, zaczęli wykazywać większą gotowość do ustępstw. We wrześniu ustalono natomiast przeniesienie rozmów do Rygi — tam miała być kontynuowana konferencja mińska, a ostatecznie doszło do podpisania układu pokojowego.
Droga do rozejmu i traktatu ryskiego
Pierwsze posiedzenie odbyło się 21 września. W przerwie przed następnymi rozmowami Lenin publicznie mówił o konieczności doprowadzenia do pokoju. Już 24 września, gdy sytuacja na froncie stawała się dla nich coraz bardziej niekorzystna, strona sowiecka zadeklarowała gotowość zawarcia rozejmu oraz wstępnego porozumienia pokojowego. Dla strony polskiej kluczowe było przede wszystkim jedno: jasne potwierdzenie suwerenności i zobowiązanie do nieingerowania w sprawy wewnętrzne państwa.
Pod koniec września negocjacje toczyły się dwoma torami: najważniejsze rozstrzygnięcia zapadały podczas poufnych spotkań, a szczegóły dopracowywano na oficjalnych konferencjach. 5 października podpisano protokół wyznaczający ramy przyszłego układu, natomiast 12 października zawarto umowę o rozejmie i preliminariach pokojowych — i właśnie wtedy wstrzymano działania wojenne. 21 października dokument ratyfikował Ogólnorosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad. W lutym 1921 roku Lenin podkreślał, że strona rosyjska poszła na kolejne ustępstwa, by choć częściowo zrównoważyć historyczną krzywdę wyrządzoną Polakom przez Rosję. Biorąc pod uwagę porażki Armii Czerwonej w tak przełomowych starciach jak Bitwa Warszawska, taka zmiana tonu nie powinna zaskakiwać.
Do szybkiego domknięcia rozmów przez stronę sowiecką pchała też pogarszająca się sytuacja w samej Rosji. W czasie negocjacji gospodarka była w stanie zapaści, a strajki i protesty wybuchały coraz częściej. Wojsko nie otrzymywało żołdu, a kłopotem stawało się nawet zapewnienie mu żywności. Dla władz w Moskwie porozumienie z Polską było więc rozwiązaniem wyjątkowo korzystnym — i 18 marca 1921 roku podpisano traktat ryski. Między oboma państwami wreszcie zapanował pokój.
Granice pokoju z Rosją: propozycje Lenina
Pierwsza rosyjska oferta przedstawiona Leninowi i przez niego zaakceptowana zakładała maksymalnie daleko idące ustępstwa, wyznaczając granicę na linii rzek: Szczera–Kanał Ogińskiego–Jasiołda–Styr–Zbrucz. Z czasem strona rosyjska była gotowa przesunąć tę linię jeszcze bardziej na wschód niż ustalenia z 1919 roku, co w praktyce oznaczałoby pozostawienie Polsce Galicji Wschodniej. Cena za Galicję miała jednak być wysoka: Polska oddawała Rosji większość obszarów ukraińskich. Sowieci sygnalizowali też możliwość przekazania Polsce Mińska, lecz propozycja ta była odrzucana z przyczyn etnicznych.
28 września Polacy otrzymali następną wersję przebiegu granicy: od ujścia rzeki Świsłocz przez Białowieżę, Kamieniec Litewski, Brześć, Piszczę, Luboml i Włodzimierz Wołyński do Grzybowicy, a dalej wzdłuż dawnej granicy Rosji z Austrią aż do Dniestru. Polska odpowiedziała kontrpropozycją 2 października. Wskazywała ona linię: Dźwina–stacja Orzechowno, następnie wzdłuż rzek Wilii, Ilii, Łani, Lwy i Zbrucza do ujścia do Dniestru. W pewnej części nawiązywało to do granicy Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze z 1793 roku.
Lenin, przygotowując projekt dyrektywy dla sowieckiej delegacji prowadzącej rozmowy pokojowe z Polską, podkreślał, że wobec samego faktu zawarcia pokoju kwestia przebiegu granicy ma znaczenie drugorzędne. W efekcie delegacja rosyjska zaakceptowała polską propozycję. Zgodnie z Artykułem III porozumienia Rosja i Ukraina zrzekły się praw do ziem położonych na zachód od wyznaczonej granicy, a jej delimitację przeprowadzili przedstawiciele polsko-radzieckiej komisji.
Rozliczenia wojny i zwrot dóbr kultury
Rozliczeniami finansowymi po wojnie zajęła się komisja finansowo-ekonomiczna. Dla polskiej delegacji kluczowe było uzyskanie odszkodowania, odzyskanie sprzętu oraz zwrot zagrabionego mienia. Na początku Polska domagała się 300 mln rubli w złocie, wliczając w to także straty związane z funkcjonowaniem gospodarczym Królestwa Polskiego w granicach Rosji. Z czasem żądania obniżono do 85 mln, lecz strona sowiecka konsekwentnie wskazywała 30 mln rubli jako pułap nie do przekroczenia. W praktyce nawet ta kwota w dużej mierze nie trafiła do Polski.
Drugim polem sporu okazał się zwrot polskich dóbr kultury wywiezionych i zrabowanych. Dopiero gdy Polska zagroziła zerwaniem relacji dyplomatycznych, komisja reewakuacyjna faktycznie rozpoczęła działania. Okólnik z 2 lutego 1922 roku przyczynił się do przyspieszenia oddawania przejętego mienia. Powołana komisja specjalna w składzie polsko-rosyjsko-ukraińskim przyjęła uchwałę, na mocy której do kraju miały wrócić m.in. księgozbiory.
W 1922 roku do Polski udało się sprowadzić m.in. przedmioty z Zamku Królewskiego, obraz „Bitwa pod Grunwaldem”, ponad 7000 rękopisów, archiwa Królestwa Kongresowego, notatki Kościuszki, Długosza, Kadłubka i Radziwiłłów oraz liczne księgozbiory. Mimo tych sukcesów znaczna część polskiej własności nie została zwrócona — w tym chociażby szczególnie ważne dla naszej historii sztandary Legionów.
Źródła:
- J. Goclon, Traktat pokojowy polsko-radziecki podpisany w Rydze w 1921 roku, „Przegląd Nauk Historycznych”, nr 1/2009.
- T. Kmiecik, Traktat ryski i jego następstwa w latach 1919–1923, „Studia z Dziejów Wojskowości”, tom III/2014.
- M. Narinski, Wojna polsko-sowiecka i pokój ryski z 1921 roku [w:] S. Dębski (red.), Zapomniany pokój. Traktat ryski: interpretacje i kontrowersje po 90 latach, Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, Warszawa 2013.