Wersal miał ograniczyć niemiecką armię. Niemcy szybko znaleźli sposób, by obejść zakazy
16 kwietnia 1922 roku w Rapallo Republika Weimarska i Rosja Sowiecka podpisały porozumienie, które wielu historyków uznaje za pierwszy, niepokojący sygnał tego, co lata później przybierze formę paktu Ribbentrop–Mołotow. Nie była to jednak przypadkowa deklaracja – raczej kolejny etap zacieśniania relacji dwóch państw, które po I wojnie światowej szukały dla siebie nowego miejsca i nowych sojuszy. Traktat ogłoszono podczas światowej konferencji gospodarczej w Genui, przez co jego podpisanie uderzyło w uczestników tym mocniej: miało być o odbudowie i stabilizacji, a nagle pojawił się układ, którego nikt się nie spodziewał. Najbardziej drgnęła Polska. Józef Piłsudski widział w tym nie tylko dyplomatyczny manewr, lecz groźbę odrodzenia współpracy dawnych zaborców – i pytanie, czy tym razem znów nie zostanie ona wymierzona w Rzeczpospolitą.
- Traktat w Rapallo: układ Niemiec i Rosji
- Układ w Rapallo: niemiecko-rosyjski zwrot
- Układ w Rapallo i gra o wpływy Rosji
Traktat w Rapallo: układ Niemiec i Rosji
11 listopada 1918 r. dobiegła końca I wojna światowa. Po tym konflikcie Niemcy były w Europie powszechnie postrzegane jako państwo, które wciąż może zagrozić kruchemu porządkowi pokojowemu. Tymczasem Rosja, po wybuchu rewolucji październikowej, musiała przede wszystkim umocnić rządy nowej władzy. Oba kraje zaczęły zbliżenie dyplomatyczne już na początku 1918 r., gdy podpisały traktat brzeski: Rosja wychodziła z wielkiej wojny, a Niemcy zyskiwały możliwość wycofania oddziałów walczących na wschodzie i przerzucenia ich na inne fronty.
W powojennej Europie szybko stało się jasne, że bez współpracy państw kontynentu nie da się opanować kryzysu gospodarczego. Z tego powodu, z inicjatywy brytyjskiego premiera Lloyda George`a, w styczniu 1920 r. zniesiono blokadę ekonomiczną Rosji Radzieckiej. To otworzyło drogę do odbudowy kontaktów handlowych między państwami europejskimi a Rosją. W krótkim czasie skorzystały z tego m.in. Wielka Brytania i Włochy.
Dwa lata po zniesieniu blokady szef rządu Wielkiej Brytanii wysunął pomysł zwołania międzynarodowej konferencji, która miała poświęcić uwagę warunkom gospodarczej odbudowy Europy oraz doprowadzić do powszechnego układu o nieagresji. Obrady rozpoczęły się w Genui we Włoszech 10 kwietnia 1922 r. i trwały do 19 maja. Wkrótce po starcie konferencji delegacje niemiecka i rosyjska, ku zaskoczeniu pozostałych uczestników, podpisały między sobą polityczno-gospodarcze porozumienie. „Pokój” zawarto w Rapallo, miejscowości oddalonej o niespełna 30 km od Genui, 16 kwietnia 1922 r. Dla obu stron był to zarazem sposób na wyjście z izolacji, w jakiej utrzymywała je polityka państw zachodnioeuropejskich.
Oficjalny dokument obejmował 6 artykułów porządkujących relacje niemiecko-radzieckie. Przewidywał m.in. wzajemne zrzeczenie się roszczeń wojennych, uznanie uregulowania spornych kwestii z okresu wojny, przyznanie sobie uprzywilejowanej pozycji w sferze gospodarczej oraz nawiązanie oficjalnych stosunków dyplomatycznych. Pojawiały się jednak przypuszczenia, że traktat mógł zawierać także dodatkowe, tajne artykuły:
- Niemcy mieli zwrócić Ukrainie 960 000 000 franków, zrabowanych w trakcie okupacji,
- Niemcy mieli uwolnić 6 000 więźniów rosyjskich,
- Niemcy mieli rozwiązać działające na terenie Republiki Weimarskiej organizacje kontrrewolucyjne,
- Niemcy sprzeciwią się transportom broni dla Polski Rumunii i Estonii,
- niemieckie zakłady Kruppa zostały przez Rosjan upoważnione do „fabrykowania armat i amunicji” dla rosyjskich fabryk.
Czy rzeczywiście podpisano takie dodatkowe postanowienia, pozostaje niepewne. Podstawą do tych podejrzeń stały się jednak kolejne kroki, które w następnych latach wyraźnie zacieśniały współpracę obu państw.
Układ w Rapallo: niemiecko-rosyjski zwrot
Minister spraw zagranicznych Republiki Weimarskiej, Walter Rathenau, obawiał się, że ponad głowami Niemiec zostanie zawarte porozumienie między Rosją a Wielką Brytanią i Francją. Właśnie dlatego zaproponował radzieckiemu komisarzowi Cziczerinowi szybkie podpisanie umowy, która uporządkuje i ustabilizuje relacje obu państw. Po zawarciu układu Niemcom zarzucono nielojalność, a sam krok odczytano jako wycofanie się kraju z dalszych rozmów z Rosją Radziecką. W konsekwencji delegacja niemiecka nie została dopuszczona do kolejnej części obrad dotyczącej stosunków z Rosją.
Po przegranej I wojnie światowej Niemcy zostały zobowiązane do wypłaty reparacji, których wysokość ustalono na 132 miliardy marek w złocie. W razie niewywiązania się z tego warunku grożono im zajęciem Zagłębia Ruhry. Zawarty z Rosją traktat otwierał jednak przed Republiką Weimarską ogromny rynek zbytu dla własnych produktów, a tym samym dawał szansę na stałe źródło naprawdę wysokich wpływów.
Układ w Rapallo, a także umowy zawierane przed nim i po nim z Rosją, stworzyły Niemcom możliwość rozwoju militarnego oraz testowania nowych typów uzbrojenia na radzieckich poligonach. Oficjalnie zabraniał tego traktat pokojowy z Wersalu z 1919 r. Zacieśniająca się współpraca z Rosją pozwalała więc Niemcom rozbudowywać arsenał i podnosić sprawność wojska, omijając ograniczenia narzucone przez postanowienia wersalskie.
Układ w Rapallo i gra o wpływy Rosji
Jeszcze przed konferencją w Genui Rosja zawarła z europejskimi sąsiadami oraz Polską traktat ryski, którego zadaniem było wypracowanie wspólnej linii wszystkich sygnatariuszy wobec areny międzynarodowej. Co istotne, w czasie gdy składano podpisy pod traktatem, w Berlinie równolegle toczyły się rozmowy o skoordynowanym stanowisku na zbliżające się obrady. Moskwa dążyła do zbudowania możliwie zwartego frontu państw słabszych gospodarczo, aby w negocjacjach z mocniejszymi graczami nie występować w pojedynkę.
Układ w Rapallo sprawił, że Niemcy jako pierwszy kraj europejski formalnie uznały rząd radziecki — na co liczyły również założenia traktatu ryskiego. Niedługo potem powołano rosyjsko-niemieckie towarzystwo przewozowo-składowe „Derutra”. Derutra organizowała transport i magazynowanie ładunków między Rosją a Niemcami oraz innymi państwami, w tym także Stanami Zjednoczonymi. Z Moskwy na Zachód płynęły przede wszystkim ruda, tytoń i azbest, natomiast w drugą stronę trafiały instalacje techniczne, maszyny rolnicze, a przede wszystkim produkty przemysłu metalurgicznego i kolejowego.
Dla Rosji Radzieckiej podpisanie układu w Rapallo oznaczało również dodatkowy argument nacisku na zachodnie mocarstwa. Dzięki temu na konferencji w Genui nie pozwoliła sprowadzić się do roli państwa marginalizowanego przez pozostałe delegacje. Włodzimierz Lenin, stojący wówczas na czele kraju, dobrze oceniał globalną sytuację gospodarczą i otwarcie przyznawał, że utrzymanie wymiany handlowej z państwami kapitalistycznymi jest konieczne. W efekcie po obradach w Genui Rosja Radziecka coraz częściej była postrzegana jako realny partner — zarówno polityczny, jak i gospodarczy.
Źródła:
- Kumaniecki J., Polski wymiar relacji radziecko-niemieckich w 1922 r., Przegląd historyczny, t. 81, z. 1-2, r. 1990, Warszawa
- Sierpowski S., Materiały źródłowe do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1: 1917-1926, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1989
- Szcześniak A., Zmowa. Czwarty rozbiór Polski, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 1990