Szerokie ulice Paryża miały ukryty cel. Barykady miały już nigdy nie sparaliżować miasta
W XIX wieku Paryż stanął na progu rewolucji, która raz na zawsze przestawiła jego rytm i wygląd. Labirynt ciasnych, średniowiecznych zaułków, duszne podwórza i podupadłe dzielnice zaczęły znikać, a w ich miejsce pojawiły się szerokie bulwary, zielone aleje i gmachy, które miały robić wrażenie już od pierwszego spojrzenia. Za kulisami tej gigantycznej operacji stali Napoleon III i prefekt Georges-Eugène Haussmann — duet, który rozpisał dla stolicy Francji plan modernizacji bez precedensu. I nie chodziło tylko o piękną fasadę: celem było też lepsze życie mieszkańców, sprawniejszy transport i miasto, które wreszcie da się „okiełznać”. To właśnie wtedy narodziła się Wielka Przebudowa Paryża — przedsięwzięcie, które nie tylko odmieniło ulice, ale też zmieniło zasady gry w urbanistyce i ukształtowało Paryż, jaki dziś wszyscy rozpoznajemy. Ale jaką cenę zapłacono za tę metamorfozę — i kto naprawdę na niej zyskał?
- Jak przebudowano Paryż za Napoleona III
- Haussmann i przebudowa Paryża: skutki
- Haussmann i Napoleon III: nowy Paryż
- Jak Haussmann przebudował Paryż
- Koszty przebudowy Paryża Haussmanna
- Paryż: modernizacja, styl i podziały społeczne
Jak przebudowano Paryż za Napoleona III
Myśl o przebudowie miasta dojrzewała w wyobraźni architektów i rządzących od co najmniej kilku stuleci. Już w epoce Ludwika XIV zaczęto dostrzegać zalety szerokich arterii oraz miejskich bulwarów. Mimo to dopiero za Napoleona III pojawiły się jednocześnie środki i determinacja, by podjąć się kompleksowej przebudowy Paryża. (Jones C., 2005: s. 300)
Wytyczanie nowych ulic i wznoszenie budynków było silnie powiązane z rewolucją przemysłową. Rozwój kolei sprawił, że towary zaczęły krążyć szybciej, sprawniej i przy niższych kosztach. Ożywienie gospodarcze w Europie dodatkowo napędziły odkrycia złota w Kalifornii, Transwalu oraz kilku innych regionach świata. (Duby G., Mandrou R., 1967: s. 502) Zaczęły wyrastać instytucje bankowe, które miały wspierać rozwój finansowy, oferując kredyty i atrakcyjne lokaty dla inwestorów. W 1857 roku, zaledwie pięć lat po ustanowieniu II Cesarstwa, powołano Bank Francuski. Kapitalizm i ekspansja przemysłu nie tylko sprzyjały modernizacji stolicy, ale wręcz ją wymuszały. Do tego momentu Paryż w ogromnej mierze zachował średniowieczny układ: gęstą zabudowę, wąskie uliczki i domy ściśnięte wokół kościołów oraz placów. To właśnie w takich zaułkach rewolucjoniści z lat 1789, 1830 i 1848 wznosili barykady. Stąd wywodziła się też najuboższa ludność, której narastającego gniewu obawiali się monarchowie oraz politycy epoki Republiki i Cesarstwa.
Haussmann i przebudowa Paryża: skutki
Wielka przebudowa miasta miała być odpowiedzią na kilka wyzwań naraz. Po pierwsze, chodziło o to, by w samym sercu Paryża utrudnić organizowanie walk i barykad na ulicach. Po drugie, planowano podnieść standard życia zbiorowego: sprawić, by stolica Francji stała się bezpieczniejsza, zdrowsza i po prostu wygodniejsza do codziennego funkcjonowania. Napoleon III oraz Georges-Eugene Haussmann postrzegali siebie niemal jak lekarzy — chcieli „usprawnić krążenie” w organizmie miasta, dać mu lepsze „płuca” i zapewnić sprawne, higieniczne usuwanie odpadów. (Jones C.: s. 301)
Podział na bogatych i biednych w Paryżu — jak w większości europejskich metropolii — był w gruncie rzeczy nie do uniknięcia. Problem w tym, że ogromna przebudowa Paryża wyraźnie ten podział pogłębiła. (por. Duby G., Mandrou R.: s.524) Gdy dzielnice zamożniejszych mieszkańców zaczęły być dobrze oświetlone, w coraz większej liczbie budynków działała kanalizacja i pojawiała się bieżąca woda (1/3 domów w latach 1870-tych), a z okien rozciągały się widoki na parki i szerokie bulwary, kontrast stał się szczególnie widoczny. Robotnicze kwartały przesuwano na obrzeża, co wzmacniało poczucie istnienia „dwóch Paryżów”. Spośród 24 poszerzonych placów zaledwie dwa znalazły się w uboższej części miasta, na wschód od kanału Saint-Martin. (Jones C.: s. 317)
Taki układ da się racjonalnie uzasadnić — trudno wyobrazić sobie ciężki przemysł w reprezentacyjnym, pokazowym centrum. Jednocześnie sam Haussmann przyznawał, że jego celem była także „kastracja starego Paryża”, czyli realne ograniczenie ryzyka rewolucji i buntów. (Jones C.: s. 318) Stąd decyzje o wyburzaniu starych kamienic zamieszkanych przez biedotę oraz o przesiedlaniu części mieszkańców.
Wiele pomysłów ówczesnych urbanistów i ich konsekwencje przypominają dziś to, co nazywamy gentryfikacją. Historyczne centrum zmieniało się w reprezentacyjną przestrzeń dla zamożnych i inwestorów, podczas gdy ubożsi paryżanie byli stopniowo wypychani na peryferie. Jednocześnie przebudowa haussmannowska uchodzi za modelowy przykład urbanistyki prowadzonej przez państwo. Sam prefekt Paryża nieraz musiał sięgać po kruczki prawne, by przełamać opór właścicieli nieruchomości. (por. Paccoud A., 2015). A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat budowy Wersalu?
Haussmann i Napoleon III: nowy Paryż
Wielka przebudowa Paryża do dziś wywołuje skrajne emocje. Z jednej strony była to jedna z najbardziej widowiskowych metamorfoz wśród europejskich stolic — i, w odróżnieniu od Londynu czy Warszawy, przeprowadzona według spójnego, odgórnie zaprojektowanego planu. Z drugiej strony stała się symbolem kapitalizmu wspieranego przez państwo: z rynku zniknęło wielu drobnych kupców, przedsiębiorców i rzemieślników, a najbardziej dotkniętym zmianami grupom społecznym trudniej było skutecznie protestować. Na przebudowie zyskał natomiast wielki kapitał, mieszczaństwo i banki. Równie niejednoznacznie oceniana jest estetyka tej transformacji. Skala wizji „nowoczesnego” (jak na ówczesne realia) Paryża jednocześnie zachwyca i przytłacza, a eklektyczna zabudowa dla części odbiorców pozostaje przykładem wątpliwego smaku.
Założenia estetyczne Napoleona III i Haussmanna obejmowały:
- skupienie zabudowy wzdłuż precyzyjnie wytyczonych, geometrycznych osi
- tworzenie skrzyżowań szerokich arterii, aby usprawnić przepływ ruchu
- pozyskanie dużych połaci przestrzeni dzięki włączeniu do miasta przedmieść i okolicznych wsi oraz poprzez wyburzenia starej zabudowy w śródmieściu
- otwarte, rozległe place z perspektywą na najważniejsze monumenty
- sięganie po nowoczesne materiały, takie jak szkło i konstrukcje żelazne (por. Jones C.: s. 309)
Co ciekawe, wiele z tych idei wróciło po około pół wieku w modernistycznym wydaniu u słynnego architekta Le Corbusiera — zwłaszcza fascynacja szerokimi ulicami i geometrią, ale również odważne wykorzystanie szkła i żelaza.
W obszarze infrastruktury Haussmann za priorytet uznał unowocześnienie kanalizacji oraz zapewnienie lepszego dostępu do bieżącej wody. Istotnym posunięciem było także zorganizowanie sieci głównych tras tak, by ich przecięcia koncentrowały się wokół stacji kolejowych. Dworce określał on (i nie bez powodu) mianem nowych bram miasta. (Jones C.: s. 310)
Jak Haussmann przebudował Paryż
Napoleon III już w chwili, gdy w 1848 roku postawił stopę w Paryżu, nosił w głowie plan jego gruntownej przebudowy. Wcześniej tu nie mieszkał, dlatego nie łączył go sentyment do dawnego oblicza stolicy. Na początku natrafił jednak na wyraźny sprzeciw. Dopiero Haussmann, mianowany przez niego prefektem Sekwany w 1852 roku, w pełni rozumiał zamysł cesarza i był gotów konsekwentnie go realizować.
Wbrew temu, co często się powtarza, samo objęcie funkcji prefekta nie dawało cesarskiemu urbaniście wolnej ręki. Haussmann wielokrotnie zderzał się z oporem w Radzie Stanu, czyli najwyższej instancji sądownictwa administracyjnego. (Paccoud A., 2015)
Pierwszym ruchem na drodze do modernizacji było wytyczenie głównych osi ulicznych w ścisłym centrum Paryża, określanych mianem „wielkiego skrzyżowania” (grand croisse). Champs Elysee oraz Rue du Rivoli miały przeciąć serce miasta na kierunku wschód–zachód. Z kolei bulwar Sewastopol, jako przedłużenie bulwaru Saint-Michel, poprowadzono z południa na północ; trasa przechodziła również przez wyspę Cité. (Jones C.: s. 308)
Następny etap oznaczał zdobycie nowych przestrzeni zielonych. W tym celu Napoleon III przekazał miastu Lasek Buloński (na zachód od centrum) oraz Las de Vincennes (na wschodzie). Oba obszary przeszły modernizację. Dodatkowo odnowiono ogrody Luksemburskie, Tuileries wokół Luwru oraz park Monceau.
Największy niepokój wśród mieszkańców i właścicieli kamienic budziły szeroko zakrojone rozbiórki. Haussmann nie miał większych zahamowań nawet wtedy, gdy w grę wchodziły obiekty zabytkowe — przykładem bywa wyburzenie najstarszej paryskiej budowli sakralnej, kościoła Saint-Laurent. (Jones C.: s. 310)
Tworzenie przestrzeni publicznych nie kończyło się na parkach, ogrodach i eklektycznych świątyniach (jak Sacre-Coer). Haussmann uporządkował także handel, rozwijając miejską infrastrukturę handlową — przede wszystkim wielkie hale. Jego najważniejszym dokonaniem okazała się jednak modernizacja kanalizacji. W poprzednich dekadach Paryż kilkukrotnie doświadczał epidemii cholery, dlatego sprawny system odprowadzania ścieków stał się pilną koniecznością. Istotne było również ograniczenie korzystania z wody pobieranej bezpośrednio z Sekwany. W zamian doprowadzono bieżącą wodę do około 1/3 domów, a dostarczano ją akweduktami z pobliskich rzek. (Jones C.: s. 316)
Koszty przebudowy Paryża Haussmanna
Jednym z największych mankamentów realizacji rozległych planów przebudowy były gigantyczne koszty całego przedsięwzięcia. To właśnie brak wystarczających środków przez lata hamował decyzję o wyburzeniach i de facto stawianiu od podstaw znacznej części stolicy. (Jones C.: s. 304) Do rachunku należało doliczyć także przegrane procesy sądowe z właścicielami domów i parceli. W rezultacie, zamiast jednolitego systemu odszkodowań, część właścicieli utrzymała tytuł własności, a jednocześnie mogła korzystać z efektów przeprowadzonej modernizacji. (Paccoud A., 2015)
Skąd brała się taka skala wydatków? Na początku spora część kosztów — zwłaszcza związanych z wznoszeniem nowych kamienic — wydawała się opłacalna. Napoleon III i Haussmann zakładali, że ten mechanizm będzie działał nieprzerwanie. Problem w tym, że nie wszystkie działania dotyczyły budynków przeznaczonych na sprzedaż lub wynajem. Olbrzymie sumy pochłonęła modernizacja ulic, budowa kanałów oraz doprowadzenie do miasta bieżącej wody z terenów poza jego granicami. Paryż ostatecznie na tym zyskał, szczególnie jego bogatsi mieszkańcy, jednak państwowy skarbiec został dotkliwie obciążony.
Paryż: modernizacja, styl i podziały społeczne
Jak już wcześniej wspomniałam, przebudowa tkanki miejskiej wyraźnie pogłębiła społeczne podziały w stolicy Francji. Robotniczy wschód Paryża nadal był zaniedbany, brudny i przepełniony, a modernizacja miejskiej infrastruktury w dużej mierze omijała uboższe dzielnice, koncentrując się na zamożniejszej części miasta. Jednocześnie pojawienie się parków i ogrodów publicznych, rozwój wielkich domów handlowych oraz sprawna komunikacja kolejowa dawały korzyści znacznie szerszej grupie mieszkańców. Ważną rolę odegrały też roboty publiczne, które zapewniły zatrudnienie wielu biedniejszym paryżanom.
Styl, który zaczął dominować w nowej zabudowie, do dziś budzi skrajne opinie — ma zarówno zagorzałych zwolenników, jak i przeciwników. Królowała architektura eklektyczna, a to, czy wyglądała przekonująco, zależało przede wszystkim od talentu i wyczucia projektanta. Eklektyzm czerpał właściwie ze wszystkiego: gotyckie łuki łączono z bizantyńskimi kopułami, klasycystyczne kolumny z romańskimi wieżami. Udane zestawienia potrafiły tworzyć intrygującą „mozaikę”, nieudane zaś przypominały „dżem truskawkowy wrzucony do budyniu ryżowego”. (Glancey J., 2006: s. 152) Mimo tych ryzyk udało się uzyskać spójne wrażenie cesarskiego miasta, choć wizję Napoleona domknięto dopiero w epoce II Republiki.
Można zaryzykować tezę, że paryska koncepcja miasta — bogata stylistycznie, przecięta siecią szerokich ulic i bulwarów, z wyraźnie wyeksponowanymi monumentalnymi pomnikami — wpływała na politykę i życie społeczne i w pewnym sensie oddziałuje do dziś. Gdy Francja stawała się kolejno mocarstwem kolonialnym, państwem nuklearnym i jednym z kluczowych ośrodków Unii Europejskiej, Paryż pomagał budować i podtrzymywać ten obraz potęgi. Nie ma jednak wątpliwości, że samo poszerzanie ulic nie zdołało powstrzymać buntów ani społecznych napięć. Komuna Paryska, studenckie protesty w 1968 roku czy niedawne demonstracje „żółtych kamizelek” najlepiej to pokazują. A jednak nawet najbardziej masowy protest nie potrafił na dłuższą metę przejąć kontroli nad stolicą. Pod błękitnym „niebem Paryża” wciąż wyczuwalny jest cień dawnych cesarskich ambicji.
Źródła:
- Colin Jones, Paris. Biography of a City, Penguin Group 2005
- Antoine Paccoud, Planning law, power and practice: Haussmann in Paris (1853-1870), LSE Research online 2015 (artykuł w domenie publicznej, dostęp online 11.01.2021: https://www.researchgate.net/publication/289248494_Planning_law_power_and_practice_Haussmann_in_Paris_1853-1870)
- Georges Duby, Robert Mandrou, Historia kultury francuskiej. Wiek X-XX, PWN 1967
- Jonathan Glancey, Historia architektury, Arkady 2006