Logo serwisu: Kroniki Dziejów
Menu
  • Historia Polski
    • Średniowiecze
    • Pierwsi Piastowie
    • Rozbicie dzielnicowe
    • Po zjednoczeniu
    • Nowożytność
    • XVI wiek
    • XVII wiek
    • XVIII wiek
    • Polska pod zaborami
    • Współczesność
    • Polska 1918-1945
    • Okres PRL
    • Po 1989 roku
    • Historia powszechna
      • Starożytność
      • Grecja
      • Rzym
      • Egipt i Mezopotamia
      • Pozostałe
      • Średniowiecze
      • Wczesne średniowiecze (do VIII wieku)
      • Pełne średniowiecze (IX-XIII wiek)
      • Późne średniowiecze (XIV-XV wiek)
      • Nowożytność
      • XVI wiek
      • XVII wiek
      • XVIII wiek
      • XIX wiek do 1914
      • Współczesność
      • I wojna światowa
      • XX lecie międzywojenne
      • II wojna światowa
      • Historia najnowsza
      • Zimna wojna
    • Postacie i wydarzenia
      • Postacie w historii powszechnej
      • Władcy i przywódcy
      • Podróżnicy i odkrywcy
      • Kobiety w historii świata
      • Ludzie kultury
      • Inne znane osobistości
      • Polacy
      • Władcy i przywódcy Polski
      • Polscy naukowcy i działacze społeczni
      • Ludzie kultury i inni
      • Kobiety w historii Polski
      • Wydarzenia z historii powszechnej
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
      • Religia w historii świata
      • Wydarzenia z historii Polski
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
    • Ciekawostki historyczne
      • Warto wiedzieć
      • Zabytki i budowle
      • Popularne zestawienia
      • Mało znane wydarzenia
      • Mało znane postacie
      • Wojskowość
      • Broń historyczna
      • Taktyki wojenne
        • Moje konto
        Facebook
        Szukaj
        • Kroniki Dziejów
        • Aktualności
        • Historia powszechna
        • Wielkie Księstwo Litewskie: Terytorium, Władcy, Historia

        Jagiełło dogadywał się z Krzyżakami, zanim został królem Polski. Mało kto zna tę historię

        Pieczęć Wielkiego Księstwa Literskiego, a także daty, historia do unii z Polską, terytorium, znaczenie w historii Europy
        Wielkie Księstwo Litewskie, czyli najważniejsze daty, historia do unii z Polską i po niej, terytorium, poszczególni władcy, fot. Archiwum Główne Akt Dawnych Domena publiczna
        Opublikowano: 20.11.2026Autor: Herbert GnaśUdostępnij

        Wielkie Księstwo Litewskie – państwo, którego dzieje przez stulecia splatały się z historią Polski tak mocno, że czasem trudno oddzielić jedno od drugiego. Różnił je język, ale łączyło coś ważniejszego: interesy, ambicje i wspólni wrogowie. Zanim jednak narodziła się unia, była nieufność, były starcia i były kruche porozumienia, które łatwo mogły się rozsypać. Krewo, Horodło, Lublin – te nazwy brzmią jak kolejne etapy jednej opowieści, ale za każdą z nich kryją się napięcia, ryzykowne decyzje i gra o władzę, której stawką było przetrwanie. Gdy w Polsce wygasła dynastia Piastów, na tronie pojawili się władcy z Litwy – i od tej chwili historia nabrała tempa, którego nie da się już zatrzymać. A przecież Litwa to nie tylko „sojusznik Polski”. To także własne legendy, niezwykli książęta, polityczne intrygi i ekspansja terytorialna, która zmieniała mapę regionu. Do dziś widać, jak silne emocje budzi tamten czas – wystarczy spojrzeć na spory o historyczną flagę z Pogonią, symbolem, który wciąż rozpala wyobraźnię i wraca w dyskusjach o tożsamości. Zajrzyjmy więc za kulisy tej historii: od pierwszych kroków ku porozumieniu po momenty, w których wszystko mogło potoczyć się zupełnie inaczej.

        1. Mendog i początki Wielkiego Księstwa Litewskiego
        2. Witenes, Giedymin i droga Jagiełły
        3. Jagiełło i Witold: unie, wojny i władza
        4. Unia lubelska i wojny z Moskwą

        Mendog i początki Wielkiego Księstwa Litewskiego

        Mało który okres budzi dziś tyle pytań, co narodziny Wielkiego Księstwa Litewskiego w XIII wieku — a szkoda, bo to właśnie wtedy zaczęła się układać historia Litwy na nowo. Na początku stulecia istniał tam związek plemienny, którym kierowało pięciu tzw. starszych książąt: Żywinbud, Dowiat, Dowspurk, Mendog i Wilikaił. Szczególnie mocną pozycję mieli Dowspurk i Mendog, wywodzący się z potężnego wówczas plemienia Ryngoldowiczów. Ich ojciec, znany zwykle jako Ryngold, wyrósł na jednego z najważniejszych litewskich przywódców. Po jego śmierci, a przede wszystkim po usunięciu rywali, ster władzy nad Litwą przejął Mendog. Jego zwierzchnictwo uznał nawet wuj Wykint, który dzięki serii zwycięstw zdołał odepchnąć od litewskich ziem Zakon Kawalerów Mieczowych.

        Starcia z zakonami, dążącymi do chrystianizacji pogańskich ludów „ogniem i mieczem”, na długo stały się jednym z głównych wątków litewskich dziejów — tym bardziej, że religia była wtedy narzędziem twardej polityki. W latach 50. XIII wieku Mendog obiecał Krzyżakom przyjęcie chrztu, co pozwoliło mu na pewien czas odsunąć zagrożenie z tej strony. W 1251 roku rzeczywiście przyjął chrzest, a dzięki poparciu Krzyżaków w 1253 roku, za zgodą papieża Innocentego IV, został koronowany na króla Litwy. Szybko jednak okazało się, że wiara nie była dla niego sprawą kluczową. Niewiele później Mendog miał bowiem porzucić chrześcijaństwo. W 1261 roku, zrywając sojusz z Krzyżakami, związał się ze Żmudzią rządzoną przez Treniotę — a to wprost doprowadziło do wojny Litwinów i ich sprzymierzeńców z Krzyżakami.

        Wkrótce potem, w 1263 roku, Mendog padł ofiarą spisku uknutego przez Treniotę i Dowmunta — tego samego, którego żonę Mendog miał uwieść. Po wyniszczającej wojnie domowej władzę na krótko przejął Treniota, lecz i on został zabity przez stronników Mendoga. Wówczas na Litwę sprowadzono Wojsiełka, syna Mendoga. Był on mnichem, który wcześniej musiał uciekać przed Treniotą. W odzyskaniu wpływów wsparła go Ruś, najpewniej w zamian za ustępstwa terytorialne, prawdopodobnie kosztem Rusi Czarnej. Według przekazów Wojsiełk miał później przekazać władzę Szwarnie, zięciowi Mendoga.

        Witenes, Giedymin i droga Jagiełły

        Kolejne dekady dziejów Litwy w przekazach źródłowych rysują się dość mgliście. Badacze mają problem z jednoznacznym ustaleniem, kto wówczas faktycznie sprawował władzę i jak brzmiały imiona poszczególnych książąt. Wspomina się Dowmunta (miał polec w 1285 roku), braci Budikida i Budiwida, potem zaś Budiwida – znanego też jako Butegeyde – przy czym w latach 1292–1294 jako rzeczywisty władca bywa wskazywany Budiwid (a może Pukuwer?). Wraz z tą postacią na Litwie miała się pojawić nowa dynastia Giedyminowiczów, wywodzona od Skołomenda. W ujęciu ogólnym był to czas kolejnych wojen z Krzyżakami i konieczności ustępstw wobec Rusinów. Decydujące zwycięstwo nad Zakonem przyszło dopiero pod Korkhaus (dzisiejsza Łotwa) w 1298 roku, a odniósł je Witenes, syn Pukuwera (panował od 1295 lub 1296 roku – data przybliżona – do 1315). Z kolei od następnego władcy, Giedymina, rządzącego do 1341 roku, swoją nazwę wzięła wspomniana nowa dynastia.

        Giedymin musiał prowadzić równoczesną grę i walkę zarówno z Zakonem, jak i z Rusią. Zmarł w 1341 albo 1342 roku, a po sobie zostawił państwo rozbite na dzielnice, ponieważ podzielił je między siedmiu synów. Wielkim księciem ogłoszono Jawmutę, natomiast pozostali: Kiejstut, Olgierd, Moniwod, Narymunt, Koriat i Lubart otrzymali własne władztwa. Jawmuta szybko pokazał, że nie radzi sobie z rządami, więc na przełomie 1344 i 1345 roku Kiejstut oraz Olgierd odsunęli go od władzy. Od tego momentu wielkim księciem został Olgierd.

        W następnych latach Litwa zaczęła tracić przewagę w starciach z Krzyżakami. Wtedy też doszło do pierwszego dyplomatycznego zbliżenia z Polską: w 1348 lub 1349 roku Kiejstut zwrócił się do króla Kazimierza z prośbą o wsparcie w sprawie chrztu Litwy. Zamiast tego kraj wciągnięto w spór z Polską o Ruś Halicką. Po pokoju z 1352 roku Litwa utraciła te ziemie, a pewną rolę w rozmowach odegrał Olgierd. Wcześniej jednak, gdy Polska zawarła pokój z Zakonem (pokój kaliski z 1343 roku), Krzyżacy ponownie stali się poważnym zagrożeniem, koncentrując się na wyprawach łupieżczych przeciw Litwie. Wojna ciągnęła się aż do 1367 roku; w 1361 roku Kiejstut dostał się nawet do niewoli, z której – jak zanotował jeden z kronikarzy – miał uciec, przebrany w krzyżacki strój.

        Od 1368 roku Litwini pod wodzą Olgierda trzykrotnie, regularnie co dwa lata, wyruszali na Moskwę, lecz nie zdołali jej zdobyć. Po ostatniej wyprawie w 1372 roku zawarto wieczysty pokój, ale niemal od razu wybuchła kolejna wojna z Krzyżakami. W 1377 roku Olgierd zmarł. Litwa przegrywała konflikt z Zakonem, którego oddziały podchodziły nawet pod Wilno. Jednocześnie narastały tarcia wewnętrzne między Kiejstutem a nową siłą na litewskiej scenie – Jagiełłą, który dla wzmocnienia swojej pozycji posunął się nawet do zawarcia układu z Zakonem. Na początku lat 80. stolica, Wilno, kilkakrotnie przechodziła z rąk Jagiełły do Kiejstuta i vice versa.

        W 1382 roku Jagiełło odzyskał stolicę, a uwięziony w Krewie Kiejstut miał zostać uduszony. Nowy władca Litwy 31 października 1382 roku podpisał pokój z Krzyżakami, zobowiązując się oddać im Żmudź oraz przyjąć od nich chrzest. Jagiełło traktował to jako sposób na zyskanie czasu i nie zamierzał dotrzymać ustaleń. Krzyżacy szybko dostrzegli jego zamiary i ponownie uderzyli na Litwę, tym razem przy wsparciu Witolda – stryjecznego brata Jagiełły – który wcześniej uwięziony przez niego zdołał zbiec. Do porozumienia między krewnymi doszło w 1384 roku, ale Jagiełło musiał szukać trwalszego, długofalowego wyjścia z narastającego kryzysu.

        Jagiełło i Witold: unie, wojny i władza

        Pierwotnie Jagiełło rozważał ślub z córką Dymitra Dońskiego, lecz plan ten ostatecznie upadł. Wtedy skierował uwagę ku Polsce, która poza obietnicą chrztu i trwałego sojuszu dawała mu coś jeszcze ważniejszego: możliwość sięgnięcia po koronę. Od 1384 roku prowadzono rozmowy o małżeństwie Jagiełły z Jadwigą, a 14 sierpnia 1385 roku zawarto unię w Krewie. Podczas chrztu w 1386 roku Jagiełło przyjął imię Władysław, a wraz z tym rozpoczął się proces chrystianizacji Litwy.

        W 1387 roku, z woli Jagiełły, rządy na Litwie jako namiestnik objął jego brat Skirgiełło. Szybko okazało się jednak, że nie potrafi utrzymać sytuacji pod kontrolą, co otworzyło drogę do ponownego powrotu Witolda. Wyparty w 1389 roku z Wilna, po raz kolejny związał się z Krzyżakami i próbował szukać oparcia także na Rusi. Kryzys zakończyła dopiero umowa ostrowska z 1392 roku, podpisana przez obu braci 4 sierpnia. Witold został namiestnikiem Jagiełły i mógł tytułować się księciem litewskim, choć jeszcze nie „wielkim”.

        Jego rządy realnie wzmocniły Litwę i pomogły scentralizować państwo. Z udziałem wojsk polskich w latach 1392–1394 uporządkowano sprawę Krzyżaków, którzy porzucili plany podboju Litwy i zaczęli zabiegać o porozumienie z Witoldem. Ten, wchodząc z nimi w sojusz, spróbował uniezależnić się od Polski, a po zwycięstwach nad Tatarami część możnych okrzyknęła go nawet królem. Po klęsce nad Worklą wrócił jednak do współpracy z Polską — nowe ustalenia przypieczętowano w Grodnie i Wilnie w latach 1400 i 1401. Witold otrzymał dożywotnią władzę na Litwie.

        W latach 1405–1408 Witold ruszył na wyprawę na Ruś, lecz i tym razem zdobycie Moskwy okazało się zadaniem ponad siły. Kolejnym przełomem była następna wojna z Zakonem i słynna bitwa pod Grunwaldem. Po osłabieniu Krzyżaków Polska i Litwa 2 października 1413 roku zawarły unię w Horodle. Spór z Zakonem tylko na pewien czas przycichł, a chwilowe rozstrzygnięcie przyniósł rok 1422: po dwumiesięcznej kampanii w Prusach 27 listopada podpisano wieczysty pokój, na mocy którego Litwa odzyskała Żmudź.

        Po śmierci Witolda w 1430 roku problem krzyżacki wrócił po raz kolejny. Tym razem stało się to za sprawą Świdrygiełły, mianowanego przez Jagiełłę namiestnikiem Litwy, który dla utrzymania władzy zawarł z Zakonem sojusz. W 1432 roku zginął w zamachu, a wielkim księciem litewskim został brat Witolda — Zygmunt Kiejstutowicz. Jego rządy również nie zyskały poparcia Litwinów i on także padł ofiarą zamachu, 20 marca 1440 roku. Dziewięć dni później, 29 czerwca, litewscy bojarzy postanowili, że nowym wielkim księciem zostanie 11-letni Kazimierz Jagiellończyk, który miał rządzić na Litwie aż do 1492 roku. W 1447 roku Kazimierz został także królem Polski. W tym okresie toczyła się wojna trzynastoletnia z Krzyżakami, lecz Litwa zachowała neutralność, nie wykorzystując szansy na przyłączenie nowych ziem do swojego terytorium.

        Książe trocki i litewski Kiejstut, ojciec Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda na rycinie z epoki
        Wielkie Księstwo Litewskie krok po kroku, czyli daty, władcy i najważniejsze wydarzenia, oraz historia, Unia z Polską i terytorium Domena publiczna

        Unia lubelska i wojny z Moskwą

        Przez kilka lat Polska i Litwa pozostawały pod rządami różnych władców: Jana Olbrachta oraz Aleksandra Jagiellończyka (od 1492 roku). Aby nie dopuścić do powtórzenia takiej sytuacji, w 1499 roku zawarto unię wileńską, która zakładała wybór wspólnego monarchy. W 1501 roku Aleksander został także królem Polski. Wtedy podpisano również akt mielnicki, przewidujący zacieśnienie związku Polski i Litwy, lecz w praktyce postanowienia te pozostały na razie jedynie zapisem w dokumencie.

        W tym samym czasie Litwa poniosła ogromne koszty wojny z Rusią. Pod wodzą Iwana III Moskwa w latach 70. XV wieku uderzyła na sprzyjające Litwie Psków i Nowogród. Później Aleksander próbował jeszcze łagodzić napięcia, wiążąc się małżeństwem z Heleną, córką Iwana III. Nie przyniosło to jednak przełomu, bo Iwan domagał się ziem, które uważał za ruskie. Rok 1500 okazał się dla Litwy katastrofalny: w bitwie pod Wiedroszą poniosła dotkliwe straty. W 1503 roku zawarto tymczasowy rozejm. W 1505 zmarł Iwan, a w 1506 — Aleksander.

        Za panowania Zygmunta I (sprawującego władzę w Polsce i na Litwie do 1548 roku) konflikt rozgorzał ponownie. W 1507 roku Moskwa rozpoczęła ofensywę. Z kolei litewska wyprawa z 1508 roku nie przyniosła rozstrzygnięcia i zakończyła się impasem, po którym ogłoszono kolejny „wieczysty” pokój. Następne kilkanaście, a nawet ponad dwadzieścia lat upłynęły pod znakiem kolejnych starć i walk m.in. o Homel oraz Siewierszczyznę. Pokój z 1537 roku rozdzielił sporne tereny: Homel przypadł Litwie, a Siewierszczyzna Moskwie. W latach 60. miało dojść do następnej wojny — tym razem z Moskwą Iwana IV Groźnego — w którą wciągnięte zostały również Szwecja i Polska. Była to wojna o Inflanty, zakończona rozejmem w 1570 roku.

        Jeszcze wcześniej wydarzyło się jednak coś, co na trwałe zmieniło pozycję Litwy: unia lubelska, zatwierdzona 1 lipca 1569 roku, na mocy której Polska i Litwa miały zostać zjednoczone. Ta data znacząco wpłynęła na dalsze funkcjonowanie Litwy. Bezpośrednio do Korony włączono Podlasie, Ukrainę i Wołyń. Warunki te początkowo wywoływały sprzeciw litewski, lecz w obliczu zagrożenia ze strony Moskwy zdecydowano się je przyjąć, by nie stać się łatwym celem. Litwa zachowała ograniczoną suwerenność i odrębność: własną administrację, wojsko oraz prawo. Wspólne miały być natomiast: władca (który nie przyjmował już tytułu wielkiego księcia litewskiego), sejm oraz polityka zagraniczna. Tak narodziła się Rzeczpospolita Obojga Narodów.

        Źródła:

        1. Z. Kiaupa, J. Kiaupiene, A. Kuncevicius, Historia Litwy od najdawniejszych czasów do 1795 roku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
        2. T. Narbutt, Zarys dziejów narodu litewskiego, Wilno 1847.
        3. J. Ochmański, Dzieje Litwy, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1990.
        4. H. Wisner, Litwa i Litwini. Szkice z historii państwa i narodu, Olsztyn 1991.
        Czytaj także:
        • Dlaczego dokument litewski był „skromny”, a polski pełen pieczęci rodów?

        Kroniki Dziejów
        • Grupa KB.pl - informacje
        • Kontakt
        • Reklama
        • Załóż konto
        • Logowanie
        • Facebook
        • X.com
        Mapa strony
        • Aktualności
        • Artykuły
        • Tagi
        • Autorzy
        Inne serwisy Grupy KB.pl
        • KB.pl
        • Fajny Ogród
        • Fajny Zwierzak
        • Ania radzi
        • Fajne Gotowanie
        • Spokojnie o ciąży
        Informacje prawne
        • Regulamin
        • Polityka prywatnosci i cookies
        • Regulamin DSA
        • Zaufani partnerzy
        © 2020-2026 Grupa KB.pl. All rights reserved.