Miał zaledwie 20 lat, gdy ruszył na pewną śmierć. Potem jego głowę obwożono po tureckich miastach

Opublikowano: 06.09.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Władysław III Warneńczyk – król Polski i Węgier – to jedna z tych średniowiecznych postaci, wokół których do dziś krąży więcej pytań niż pewnych odpowiedzi. Na tron trafił, gdy inni dopiero uczyli się pisać, a niemal od pierwszych lat panowania musiał poruszać się w labiryncie spisków, rywalizujących stronnictw i konfliktów, które mogły w każdej chwili obrócić się przeciwko niemu. Gdy na horyzoncie pojawiło się zagrożenie ze strony Turków, stawka przestała dotyczyć tylko korony – zaczęło chodzić o przyszłość całego regionu. A potem nadeszła Warna: bitwa, która miała zakończyć wszystko… albo dopiero rozpocząć największą zagadkę. Co naprawdę wydarzyło się tamtego dnia i dlaczego jego historia wciąż rozpala wyobraźnię?

1. Narodziny Władysława III Warneńczyka
2. Dziecięcy król i rządy Oleśnickiego
3. Wojna domowa o tron Węgier 1440-1442
4. Władysław Warneńczyk zrywa pokój z Turkami
5. Bitwa pod Warną: klęska Warneńczyka
6. Legenda o ocaleniu Władysława Warneńczyka

Narodziny Władysława III Warneńczyka

Władysław III Warneńczyk był najstarszym synem Władysława Jagiełły i jego czwartej małżonki, Zofii Holszańskiej. Urodził się 31 października 1424 roku. Jak zapisał kronikarz Jan Długosz, Jagiełło na wiadomość o przyjściu na świat następcy tronu nie krył radości i „przez cały dzień nie wychodził z kościoła”, gdzie pobożnie modlił się i dziękował Bogu za potomka.

Władysław doczekał się dwóch młodszych braci: Kazimierza, który zmarł jeszcze jako niemowlę, oraz drugiego Kazimierza — zwanego Jagiellończykiem — przyszłego wielkiego księcia litewskiego i króla Polski. Chrzest Władysława odbył się 18 lutego 1425 roku w Krakowie. Jego ojcem chrzestnym został sam papież Marcin V.

Jagiełło niemal do ostatnich lat życia zabiegał o to, by zapewnić pierworodnemu pewną sukcesję, a w tych staraniach konsekwentnie wspierała go ambitna królowa. Ostatecznie polska szlachta w 1430 roku zgodziła się (przywilej jedlneński), że po śmierci monarchy władzę w Polsce będzie mógł objąć jeden z jego dwóch synów.

Dziecięcy król i rządy Oleśnickiego

Zaledwie pięć tygodni po śmierci Władysława Jagiełły w 1434 roku elity Królestwa Polskiego doprowadziły do koronacji jego pierworodnego syna, Władysława. Ceremonia odbyła się w katedrze na Wawelu, a przewodniczył jej arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec.

Władysław III Warneńczyk obejmował tron jako dziesięciolatek. W latach 1434–1438 państwem rządziła w jego imieniu Rada Opiekuńcza oraz regent — kardynał Zbigniew Oleśnicki. To właśnie on w praktyce trzymał ster polityki wewnętrznej i zagranicznej, mając pozycję tak silną, że trudno było komukolwiek realnie rzucić mu wyzwanie.

W okresie dominacji Oleśnickiego Polska podpisała z Krzyżakami tzw. „pokój wieczysty” w Brześciu Litewskim (1435). Niedługo potem, bo już w 1436 roku, mołdawscy wojewodowie — bracia Stefan i Eliasz — złożyli młodemu monarsze hołd lenny, potwierdzając tym samym jego zwierzchność.

Z inicjatywy Oleśnickiego Polska włączyła się również w czeską wojnę domową. Sprawy zaszły tak daleko, że część miejscowych możnych zaproponowała tron praski Kazimierzowi Jagiellończykowi (1438), bratu Władysława. Plany te uderzały w interesy Albrechta Habsburga, który ostatecznie rozbił stronnictwo Jagiellonów i sam został nowym władcą Czech.

Wojna domowa o tron Węgier 1440-1442

Triumf Albrechta Habsburga okazał się wyjątkowo nietrwały. W 1439 roku, po zaledwie kilkunastu miesiącach rządów, zmarł, zostawiając po sobie pustkę na tronie w Budzie. Do rywalizacji o koronę stanęło kilku pretendentów, lecz realnie liczyli się przede wszystkim dwaj: król Polski Władysław III Warneńczyk oraz Władysław Pogrobowiec — kilkumiesięczny syn Albrechta. Część węgierskich możnych, widząc w Polakach szansę na skuteczniejsze przeciwstawienie się Turkom Osmańskim, opowiedziała się za kandydaturą polskiego monarchy. 17 lipca 1440 roku Władysław został koronowany w Białogardzie Królewskim.

Na taki obrót spraw nie chciała się zgodzić wdowa po Albrechcie — Elżbieta. Z jej inicjatywy powstała szeroka koalicja, która stanęła do walki ze zwolennikami Warneńczyka. W ten sposób kraj pogrążył się w wojnie domowej, ciągnącej się łącznie przez dwa lata. Początek nie sprzyjał stronnictwu polskiego króla — w lutym 1441 roku wojska królewskie poniosły dotkliwą porażkę pod Koszycami.

Jednak jeszcze w 1441 roku sytuacja strategiczna Władysława Warneńczyka zaczęła się stopniowo odwracać na jego korzyść. Zdołał przeciągnąć na swoją stronę część dotychczasowych sojuszników Elżbiety, która schroniła się w Austrii. Wszystko wskazuje na to, że był to punkt zwrotny w wyniszczającym konflikcie, który dzielił węgierskie elity i pustoszył kraj. Ostatecznie wojna dobiegła końca pod koniec 1442 roku, gdy podpisano traktat pokojowy. W mediacjach pośredniczył papież Eugeniusz IV, dla którego kluczowe było przygotowanie krucjaty antytureckiej. Sprawdź także ten artykuł o bitwie pod Warną i śmierci Warneńczyka.

Władysław Warneńczyk zrywa pokój z Turkami

Plan papieża trafił na wyjątkowo podatny grunt. Tym bardziej że już w 1442 roku na Węgry spadły aż trzy tureckie wyprawy. Za każdym razem znakomity strateg i taktyk Janos Hunyady potrafił powstrzymać napór przeciwnika i odeprzeć kolejne uderzenia.

Rok 1443 przyniósł ponowne rozgorzenie walk między Węgrami a Turkami. Tym razem jako pierwszy do działań ruszył Władysław Warneńczyk. Przygotowana przez niego z dużym rozmachem kampania zakończyła się serią efektownych zwycięstw, które wyraźnie podniosły morale i rozbudziły nadzieje na więcej.

Sułtan Murad II, widząc sukcesy przeciwnika, zgodził się na pokój na warunkach korzystnych dla Węgier (1444). Porozumienie nie przetrwało jednak długo — już po kilku dniach król Władysław je zerwał. Do wznowienia wojny z Osmanami przekonał go legat papieski Julian Cesarini, dostrzegający w tym moment, by spróbować wyprzeć innowierców z Europy.

Bitwa pod Warną: klęska Warneńczyka

Władysław Warneńczyk ruszył na wojnę z Turcją na czele około 25 000 żołnierzy. Jak szybko się okazało, siły te były stanowczo zbyt skromne wobec Murada II, który w tamtym czasie mógł wystawić nawet 60 000 wojowników.

Węgierska armia, formalnie prowadzona przez króla Władysława (choć realne dowództwo spoczywało na Janosie Hunyadym), od samego początku wyprawy nie miała łatwo. Celem kampanii było uderzenie na stolicę Imperium Osmańskiego — Adrianopol — jednak marsz i kolejne starcia nie układały się po myśli chrześcijan. Do decydującego spotkania obu armii doszło pod Warną, nad brzegiem Morza Czarnego.

Pierwszy ruch wykonali Osmanowie: ruszyli do ataku, próbując obejść i rozbić prawą flankę chrześcijańską. Plan ten zrealizowali w pełni, a dodatkowo zaczęli przechylać szalę zwycięstwa także w centrum szyku. Z tej sytuacji chrześcijan wyrwał Hunyady — poprowadził skuteczną szarżę ciężkiej jazdy przeciwko spahisom, tureckiej konnicy, na moment odwracając losy walki.

Ostatecznie jednak bitwa pod Warną przyniosła klęskę wojskom chrześcijańskim. W najtrudniejszej fazie starcia zginął sam król Władysław, który brawurowym uderzeniem chciał doprowadzić do całkowitego rozbicia muzułmanów. Losy bitwy potoczyły się jednak zupełnie inaczej.

Legenda o ocaleniu Władysława Warneńczyka

Nigdy nie udało się odnaleźć ciała monarchy. To właśnie dlatego jeszcze przez długie lata po nieszczęsnej bitwie niemal cała Europa żyła pogłoskami o jego rzekomym, cudownym ocaleniu. Według krążących wówczas relacji król miał zdołać wyrwać się spod Warny i pojawiać się w różnych europejskich miastach (m.in. w Santiago de Compostella), zabiegając o wsparcie dla planu kolejnej krucjaty przeciwko niewiernym.

W ostatnich latach szczególną popularność zyskała jednak inna teoria: że Władysław Warneńczyk po 1444 roku miał osiąść na Maderze, rzekomo podarowanej mu przez portugalskiego infanta Henryka Żeglarza. Tam miał się ożenić, doczekać syna, a tym synem miał być… słynny żeglarz Krzysztof Kolumb.

Ten ostatni domysł wydaje się jednak mało wiarygodny. Z dostępnych źródeł z epoki wynika, że turecki wojownik o imieniu Kodża Khizir miał odciąć synowi Władysława Jagiełły głowę, po czym przekazać ją sułtanowi. Ten zaś kazał obwozić ją po tureckich miastach jako znak triumfu. Poza tym brak jakichkolwiek pewnych informacji, by Warneńczyk miał żonę i potomstwo.

Źródła:

1. Bielski Mieczysław, Władysław Warneńczyk na Bałkanach (1443-1444), Dwie wyprawy, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009.
2. Dąbrowski Jan, Rok 1444, Spór o traktat szegedyński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1966.
3. Dąbrowski Jan, Rok 1444 w świetle najnowszych badań, „Sprawozdanie z Posiedzeń i Czynności Akademii Umiejętności w Krakowie” 15 (1910), 2.
4. Dąbrowski Jan, Władysław I Jagiellończyk na Węgrzech (1440-1444), „Rozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 2 (1922), 1.
5. Foryt Artur, 1444, Krucjata polskiego króla, Wydawnictwo Astra, Kraków 2019.
6. Halecki Oskar, Nowe uwagi krytyczne o wyprawie warneńskiej, „Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydział Filozoficzno-Historyczny” 70 (1939), 5.
7. Halecki Oskar, Spór o Warneńczyka, „Teki Historyczne” 9 (1958).
8. Jasienica Paweł, Polska Jagiellonów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990.
9. Karpiński Rafał, Władysław III Warneńczyk, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. J. Garlicki, Spółdzielnia wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1978.
10. Olejnik Karol, Władysław III Warneńczyk (1424-1444), Wydawnictwo Universitatis, Kraków 2007.
11. Potkowski Edward, Warna 1444, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2004.
12. Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
13. Sroka Stanisław A., Zawitkowska Wioletta, Itinerarium króla Władysława III 1434-1444, Instytut Historii PAN, Warszawa 2017.
14. Swoboda Wincenty, Warna 1444, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1994.
15. Swoboda Wincenty, Znowu o Warnie, „Roczniki Historyczne” 49 (1984).
16. Szczur Stanisław, Historia Polski, Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
17. Świat chrześcijański i Turcy Osmańscy w dobie bitwy pod Warną, red. Dorota Quirini-Popławska, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne” 119 (1995).
18. Uruszczak Wacław, Państwo pierwszych Jagiellonów, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1999.