Hiszpanie mieli złamać Niderlandy. Zamiast tego stworzyli przyszłą potęgę Europy
Od schyłku XV wieku Niderlandy pozostawały w cieniu hiszpańskich Habsburgów. Gdy w 1568 roku cierpliwość mieszkańców się wyczerpała, wybuchła walka, która miała potrwać aż do 1648 — długa, krwawa i pełna zwrotów akcji. Czy buntownicy zdołali zrzucić znienawidzone jarzmo i odzyskać wolność? Odpowiedź kryje się w dalszej części tekstu.
- Niderlandy XVI wieku: bunt i terror Alby
- Wojna Hiszpanii z Niderlandami: 1568–1574
- Podział Niderlandów: Arras i Utrecht
- Anglia włącza się do wojny o Niderlandy
- Od ofensywy do pokoju w Hadze (1648)
Niderlandy XVI wieku: bunt i terror Alby
U schyłku XVI wieku Niderlandy tworzyło 17 wyjątkowo zamożnych prowincji. Gdy północ bogaciła się dzięki handlowi, żegludze i rybołówstwu, południe czerpało największe dochody z rozkwitu rzemiosła oraz wymiany handlowej. W tamtym czasie najważniejszym ośrodkiem całego kraju była Antwerpia — miasto wielkiego portu i słynnej giełdy, przez które przewijały się pieniądze i towary z pół Europy.
Rozwój reformacji sprawił, że Niderlandy stały się też mozaiką wyznań. Na południu przeważał katolicyzm, natomiast na północy coraz silniej zakorzeniał się kalwinizm. Protestanci nie mogli jednak liczyć na spokój pod panowaniem Habsburgów, którzy za wszelką cenę chcieli zdusić szybko szerzącą się „herezję”. Najbardziej nieugięty okazał się król Filip II (1556-1598). W 1556 roku sprowadził do Niderlandów jezuitów, a następnie podjął działania zmierzające do utworzenia nowych biskupstw — co wzbudziło sprzeciw części stanów niderlandzkich. W odpowiedzi zaczęła krystalizować się opozycja, na czele której stanął Wilhelm, książę Oranii.
Już w 1566 roku protestanci przystąpili do grabieży katolickich świątyń, niszcząc w rezultacie około 400 kościołów. Filip II nie zamierzał przejść nad tym do porządku dziennego. Wysłał przeciw buntownikom silną armię, dowodzoną przez człowieka słynącego z bezwzględności — Ferdynanda Alvareza de Toleda, księcia Alby.
Książę Alba rozprawiał się z przeciwnikami metodami terroru, skazując na śmierć niemal 8 000 osób. Najpierw stracono przywódców buntu, wśród nich burmistrza Antwerpii van Straelena. Później represje spadły na kolejnych wyznawców kalwinizmu. W pacyfikacji Albę wspierała inkwizycja, która nie ustępowała mu brutalnością.
Wielu mieszkańców, uciekając przed prześladowaniami, kryło się w lasach albo ratowało ucieczką za granicę. Ci pierwsi organizowali oddziały tzw. gezów leśnych. Z kolei uchodźcy, atakując hiszpańskie okręty i korzystając ze wsparcia królowej Anglii Elżbiety I, tworzyli siły tzw. gezów morskich.
Wojna Hiszpanii z Niderlandami: 1568–1574
Regularna wojna między Hiszpanią a Niderlandami wybuchła w 1568 roku. Wtedy rozegrała się bitwa pod Heiligerlee, zakończona zwycięstwem wojsk księcia Ludwika Nassau, brata Wilhelma Orańskiego. Triumf okazał się jednak krótkotrwały: już po kilku tygodniach oddziały powstańcze zostały rozbite pod Jemmingen, co na kilka lat zahamowało ich działania zbrojne.
Do ponownego nasilenia walk doszło w 1572 roku. Gezowie morscy zdobyli port La Brielle, a następnie przejęli kontrolę nad Holandią i Zelandią. Namiestnikiem (stathouder) tych terenów ogłoszono Wilhelma Orańskiego, co w praktyce umocniło jego pozycję jako głównego lidera całego powstania.
Filip II, szukając winnych sukcesów rebeliantów, obarczył odpowiedzialnością księcia Alby i w 1573 roku odwołał go ze stanowiska, zastępując hrabią Ludwikiem Requesensem. Do pacyfikacji zbuntowanych prowincji skierowano około 50 tysięcy żołnierzy, lecz nie przyniosło to Habsburgom oczekiwanego przełomu. W październiku 1573 roku doszło do starcia na wodach zatoki Zuiderzee. Morską bitwę rozstrzygnęli na swoją korzyść gezowie, a w konsekwencji wkrótce opanowali także Middelburg.
Hiszpanie mimo to nie zamierzali odpuszczać. W 1574 roku rozgromili zaciężne wojska Wilhelma Orańskiego pod Nijmigen. W trakcie walk polegli bracia Wilhelma – Ludwik i Henryk. Mogłoby się wydawać, że taka strata zachwieje obozem powstańczym i osłabi jego determinację, a może nawet doprowadzi do wygaszenia buntu. Stało się jednak odwrotnie: konflikt niderlandzko-hiszpański dopiero zbliżał się do swojej kluczowej, najbardziej rozstrzygającej fazy.
Podział Niderlandów: Arras i Utrecht
Dotąd w starciach z Hiszpanią ton nadawały prowincje północne. W 1576 roku sytuacja odwróciła się – do walki dołączyły również prowincje południowe. W Gandawie północ i południe zawarły porozumienie o wzajemnym wsparciu, znane jako pacyfikacja gandawska.
Wspólny front prowincji katolickich i protestanckich okazał się jednak kruchy i szybko zaczął się rozpadać. Na początku stycznia 1579 roku te pierwsze (Artois, Hainaut, Orchies i Lille) podpisały tzw. unię w Arras, deklarując gotowość podporządkowania się zwierzchnictwu Filipa II. Reakcja prowincji protestanckich była natychmiastowa: powołały unię w Utrechcie, ogłaszając determinację do prowadzenia walki z Hiszpanią „na śmierć i życie”.
Unie z Arras i Utrechtu przypieczętowały ostateczny rozłam Niderlandów na dwie części, które z czasem ukształtowały dwa odrębne państwa – Holandię i Belgię. W połowie 1581 roku prowincje skupione w unii utrechckiej zdetronizowały hiszpańskiego monarchę i powołały Republikę Zjednoczonych Prowincji. Niepodległość północnych Niderlandów stała się faktem.
Anglia włącza się do wojny o Niderlandy
Hiszpania, co nietrudno było przewidzieć, nie zamierzała uznać niepodległości Republiki Niderlandów i za wszelką cenę próbowała ponownie podporządkować sobie zbuntowane prowincje. Na czele Holendrów w walce ze znienawidzonymi Hiszpanami stanął Maurycy Orański, syn Wilhelma Orańskiego zamordowanego skrytobójczo w 1584 roku. To właśnie jego działania sprawiły, że spór hiszpańsko-niderlandzki szybko przestał być wyłącznie lokalnym konfliktem i nabrał międzynarodowego wymiaru.
Niderlandom wsparcia udzieliła królowa Anglii Elżbieta I, kierując za Kanał La Manche kilka tysięcy żołnierzy. Operacjami tej ekspedycji dowodził i koordynował Robert Dudley, hrabia Leicester. Oczywiście Anglia nie działała tu z czystej życzliwości — liczyła, że osłabi Habsburgów, z którymi w tym czasie pozostawała w ostrym sporze.
Filip II dość szybko odpowiedział na politykę londyńskiego dworu. W 1588 roku wysłał przeciwko Anglii Wielką Armadę — potężną flotę, która miała przechylić szalę na korzyść Hiszpanii. Wyprawa zakończyła się jednak całkowitym niepowodzeniem, a hiszpański monarcha musiał porzucić plany podporządkowania wyspiarzy. Jak pokazały kolejne lata, ta klęska przesądziła również o tym, że odzyskanie przez Hiszpanię pełnego zwierzchnictwa nad Niderlandami stało się praktycznie nieosiągalne.
Od ofensywy do pokoju w Hadze (1648)
Holendrzy, zachęceni korzystnym dla nich układem sił w Europie, zdecydowali się ponownie uderzyć na Filipa II i wznowić działania ofensywne. Opłaciło im się to wyjątkowo hojnie: w wyniku kampanii Hiszpanie stracili Bredę, Nijmegen, Deventer oraz wiele innych ważnych ośrodków. Na takie sukcesy złożyło się kilka czynników, w tym przede wszystkim gruntowna reorganizacja armii niderlandzkiej przeprowadzona pod kierunkiem Maurycego Orańskiego.
Na bieg wydarzeń w Niderlandach mocno wpłynął również narastający spór między Habsburgami a Burbonami. Burbonowie aktywnie wspierali zbuntowane prowincje, czego Filip II nie zamierzał tolerować — odpowiedzią było rozpoczęcie wojny z Francją. Konflikt zakończył się w 1598 roku podpisaniem pokoju w Vervins, który potwierdzał niezależność Zjednoczonych Prowincji. Południowe Niderlandy pozostały natomiast pod panowaniem Hiszpanii.
Szybko okazało się jednak, że porozumienie z 1598 roku było tylko chwilowym wytchnieniem, a nie trwałym rozwiązaniem. W latach 1601–1604 rozegrało się oblężenie Ostendy — jedno z najbardziej krwawych w epoce nowożytnej według historyków wojskowości. Walki pochłonęły ogromne straty po obu stronach. Ostatecznie twierdzę zdobyli Habsburgowie dowodzeni przez Ambrosia Spinolę, którzy musieli ponawiać szturmy na umocnienia przeciwnika ponad 100 razy.
Wyniszczające zmagania o Ostendę poważnie osłabiły obie strony konfliktu. W 1609 roku doszło jeszcze do jednego większego starcia — morskiej bitwy pod Gibraltarem — po której zapadła decyzja o zawarciu 12-letniego rozejmu. Co prawda w 1621 roku walki wybuchły na nowo (w ramach wojny trzydziestoletniej), lecz miały już ograniczony zasięg i w praktyce było tylko kwestią czasu, kiedy dojdzie do trwałego porozumienia.
Do ostatecznego przełomu doszło w Hadze na początku 1648 roku, gdy Hiszpania oficjalnie uznała niepodległość Niderlandów. Tym samym trwająca z przerwami wojna osiemdziesięcioletnia dobiegła końca. Dla Zjednoczonych Prowincji miało to ogromne znaczenie: państwo to w kolejnych dekadach wyrosło na jedno z najbogatszych krajów nowożytnej Europy.
Źródła:
- Bogucka M., Żelazny książę i żebracy. Z dziejów rewolucji w Niderlandach, Warszawa 1961.
- Gawron P., Pieniądze, przywileje i religia. Motywy wyznaniowe w czasie rewolucji w Niderlandach, „Mówią Wieki” 12 (2019).
- Geyl P., The Revolt of the Netherlands 1555-1609, London 1966.
- Groot B. de, Armie holenderskie wojny osiemdziesięcioletniej 1568-1648, t. 1, Piechota, przekł. Z. Osypiuk, Oświęcim 2020.
- Grzybowski S., Elżbieta Wielka, Wrocław 1984.
- Mattingly G., The Defeat of the Spanish Armada, London 1959.
- Motley J. L., Der Abfall der Niederlande und die Entstehung des holländischen Freistaats, t. 1-3, Dresden 1857-1858.
- Parker G., Armia Flandrii i hiszpańska droga 1567-1659. Przyczyny hiszpańskich zwycięstw i porażek w Niderlandach, przekł. P. Szadkowski, Oświęcim 2016.
- Pastorek A., Holenderska flota wojenna 1639-1667. Organizacja i znaczenie, Tarnowskie Góry-Zabrze 2014.
- Pastorek A., Organizacja floty wojennej Republiki Zjednoczonych Prowincji w XVII wieku. Admiralicje, korpus oficerski, załogi, [w:] Organizacja armii w nowożytnej Europie. Struktura – urzędy – prawo – finanse, red. K. Łopatecki, Zabrze 2011.
- Petrie C., Philip II of Spain, London 1963.
- Szmytka R., Lecz jako tyran zostanie opuszczony. Niderlandzka myśl polityczna w drugiej połowie XVI wieku, Kraków 2014.
- Teubner E., Der Feldzug Wilhelms von Oranien gegen den Herzog von Alba im Herbst des Jahres 1568, “Hallesche Abhandlungen zur Neueren Geschichte” 28 (1892).
- Wilson Ch., Queen Elisabeth and the Revolt of the Netherlands, Berkeley 1970.
- Wójcik Z., Historia powszechna XVI-XVII wieku, Warszawa 1991.
- Wyczański A., Historia powszechna. Wiek XVI, Warszawa 1987.