Dwóch uzbrojonych mężczyzn weszło do redakcji. Pytali o konkretnych dziennikarzy, a potem zaczęli strzelać

7 stycznia 2015 roku dwaj uzbrojeni bracia wtargnęli do redakcji paryskiego tygodnika satyrycznego i zabili dwanaście osób. W ciągu kolejnych dwóch dni atak rozszerzył się na inne miejsca Paryża i okolic, a ofiar było siedemnaście. Zamach stał się jednym z najważniejszych wydarzeń w najnowszej historii Francji i podwójnym symbolem: Paryża jako miasta sterroryzowanego strachem, i sporu o to, gdzie kończy się wolność słowa.
- Umrzeć na stojąco, czy żyć na kolanach?
- 7 stycznia 2015 roku, 11:30
- Trzy dni pościgu
- Sąd
- „Je suis Charlie”
- Jak długo goi się rana?
Umrzeć na stojąco, czy żyć na kolanach?
Pismo „Charlie Hebdo” powstało w listopadzie 1970 roku. Był to tygodnik satyryczny, znany z ostrego, niekiedy wręcz wulgarnego humoru wymierzonego w polityków, duchownych i wyznawców różnych religii. Pracowali tam weterani francuskiej satyry. Na przestrzeni dekad wychodziły kolejne numery, a Francja powoli się zmieniała, także pod względem demograficznym.
Obecnie Francja ma największą w Unii Europejskiej społeczność muzułmańską: według szacunków Pew Research Center z 2016 roku żyło w niej około 5,7 miliona muzułmanów, czyli 8,8 procent mieszkańców. Dla wielu z nich wizerunki proroka Mahometa są niedopuszczalne, a kpiny z niego wyznawcy islamu uznają za szczególną zniewagę. Nie wszyscy muzułmanie podzielają ten pogląd: niektórzy uczeni przypominają, że Koran nie zawiera wprost zakazu przedstawiania proroka, a w historii islamu istnieją jego wizerunki. Karykatury w tygodniku wywoływały więc spory także wewnątrz francuskiej społeczności muzułmańskiej.
W 2006 roku Charlie Hebdo przedrukował karykatury Mahometa, które kilka miesięcy wcześniej ukazały się w duńskim dzienniku „Jyllands-Posten”. Wielki Meczet Paryża i Unia Francuskich Organizacji Islamskich pozwały tygodnik o publiczne znieważenie grupy osób ze względu na wyznanie, ale sąd uznał, że kpina dotyczy fundamentalistów, a nie muzułmanów w ogóle. Apelacja w 2008 roku potwierdziła uniewinnienie. W listopadzie 2011 roku siedziba redakcji została zniszczona w zamachu bombą zapalającą, a przemoc potępili także przywódcy francuskich muzułmanów, w tym rektor Wielkiego Meczetu Paryża Dalil Boubakeur. Redaktor naczelny Stéphane Charbonnier, znany jako Charb, trafił wtedy pod ochronę policji, a w 2013 roku znalazł się na liście osób najbardziej poszukiwanych przez Al-Kaidę.
Mimo gróźb, redakcja nie odchodziła od charakterystycznego, prześmiewczego stylu. Mieliby rezygnować z esencji swojego pisma? W dobie wolności prasy? Charb mówił publicznie, że woli umrzeć na stojąco, niż żyć na kolanach.
Dla jednych tygodnik był symbolem republikańskiej wolności, dla innych prowokacją, która nie zna granic. Spór o jego styl nie ustał także po tragicznych wydarzeniach ze stycznia 2015 roku.

7 stycznia 2015 roku, 11:30
W środę 7 stycznia 2015 roku, około 11:30, do budynku redakcji w Paryżu weszli dwaj mężczyźni uzbrojeni w karabiny szturmowe. Byli to bracia Saïd i Chérif Kouachi, urodzeni we Francji i pochodzący z rodziny algierskiej. Ich pierwszą ofiarą został pracownik techniczny Frédéric Boisseau. Chwilę potem napastnicy weszli do pomieszczenia, w którym odbywało się kolegium redakcyjne, i pytali o Charba oraz o czterech rysowników, których wymienili z nazwiska, po czym ich zabili.
W trakcie zamachu zginął też policjant Franck Brinsolaro, który ochraniał Charba. W czasie ucieczki bracia zabili jeszcze jednego funkcjonariusza komisariatu w 11. dzielnicy Paryża, Ahmeda Merabeta. Później tłumaczyli, że działali w imieniu Al-Kaidy na Półwyspie Arabskim i chcieli pomścić publikację karykatur proroka. Organizacja potwierdziła, że w istocie stała za tą krwawą akcją.
W redakcji i w jej najbliższej okolicy zginęło dwanaście osób. Pięciu zabitych było rysownikami: Charb (47 lat), Jean „Cabu” Cabut (76), Georges Wolinski (80), Bernard „Tignous” Verlhac (57) i Philippe Honoré (73). Cabu i Wolinski należeli do współtwórców „Charlie Hebdo”. Zginęli także ekonomista Bernard Maris (68), który w tygodniku pisał jako „Wujek Bernard”, psychoanalityczka Elsa Cayat (54) – autorka rubryki „Charlie Divan”, korektor Mustapha Ourrad (60) oraz Michel Renaud (69) – dziennikarz, którego Cabu zaprosił na spotkanie.
Ofiarami był też wspomniany Frédéric Boisseau (42). No i dwaj policjanci: Franck Brinsolaro (49) oraz Ahmed Merabet (40). Jedenaście osób zostało rannych. Dziennikarz Philippe Lançon przeżył mimo ciężkich obrażeń i opisał to doświadczenie w książce „Le Lambeau”.
Trzy dni pościgu
Bracia uciekli z miejsca zamachu samochodem, po drodze wymieniając ogień z radiowozem. Porzucili auto, ale zostawili w nim legitymację Saïda – to pozwoliło policji stosunkowo szybko zamachowców zidentyfikować. Następnego dnia rano Kouachi napadli na stację benzynową koło Villers-Cotterêts, skąd zabrali jedzenie i paliwo. Kierownik rozpoznał ich i zadzwonił na policję. Bracia porzucili kolejny samochód i uciekli do rozległego lasu Retz, który przeczesywały tysiące funkcjonariuszy.
W tym samym czasie, 8 stycznia, w podparyskim Montrouge Amedy Coulibaly, znajomy braci, zabił młodą policjantkę Clarissę Jean-Philippe (26 lat). 9 stycznia w koszernym supermarkecie Hyper Cacher na wschodzie Paryża ten sam napastnik wziął zakładników i zabił czterech klientów, grożąc, że zabije pozostałych, jeśli bracia Kouachi ucierpią.
Rankiem 9 stycznia koło Montagny-Sainte-Félicité bracia Kouachi zabrali samochód kobiecie, która ich rozpoznała – gdy oni ruszyli w stronę Paryża, ona zawiadomiła służby. Na autostradzie N2 zamachowcy strzelali do wozów policyjnych, a w Dammartin-en-Goële, około 35 kilometrów na północny wschód od stolicy, schronili się w drukarni. Właściciela firmy puścili po krótkim czasie, a w budynku ukrywał się jeszcze jeden pracownik. Po kilku godzinach oblężenia bracia wybiegli, strzelając. Zostali zabici przez siły specjalne. Niemal w tym samym momencie inne siły szturmowały supermarket, zabijając Coulibaly’ego i uwalniając piętnastu zakładników.
Sąd
W procesie, który rozpoczął się 2 września 2020 roku, sądzono czternaście osób oskarżonych o pomaganie zamachowcom. Troje z nich, w tym Hayat Boumeddiene (partnerkę Coulibaly’ego, która uciekła do Syrii), sądzono zaocznie. Tego dnia na łamach „Charlie Hebdo” ponownie opublikowano karykatury proroka.
16 grudnia 2020 roku sąd skazał trzynaście z czternastu osób na kary od czterech lat więzienia do dożywocia. Dożywocie orzeczono zaocznie wobec Mohameda Belhoucine’a, który prawdopodobnie zginął w Syrii. Główny oskarżony obecny na sali, Ali Riza Polat, znajomy Coulibaly’ego, dostał trzydzieści lat za współudział w zbrodniach terrorystycznych, choć prokuratura żądała dożywocia. W październiku 2022 roku sąd apelacyjny skazał go na dożywocie.
„Je suis Charlie”
Po zamachu we Francji i na świecie rozbrzmiało hasło „Je suis Charlie” („Jestem Charlie”). Słowa „Je suis...” stały się potem symbolem solidarności z ofiarami terroru – w listopadzie 2026 roku pojawiły się także obok zniczy na krakowskim Rynku.
11 stycznia ulicami Paryża przeszedł marsz republikański, w którym uczestniczyło około półtora miliona osób, a w całym kraju, według szacunków, ponad trzy i pół miliona. Był to jeden z największych marszów w historii Francji.
Zamach wywołał też debatę o granicach satyry, wolności słowa i szacunku dla religii oraz o bezpieczeństwie dziennikarzy. Część komentatorów krytykowała styl tygodnika, ale prawie nikt nie usprawiedliwiał przemocy. Oficjalnie władze religijne i organizacje muzułmańskie na całym świecie potępiły zamachowców. Uniwersytet Al-Azhar w Kairze oświadczył, że islam potępia wszelką przemoc.
Jak długo goi się rana?
Pięć dni po zamachu w „Charlie Hebdo” rząd uruchomił operację Sentinelle, w ramach której wojsko patroluje miejsca publiczne.
13 listopada 2015 roku Paryżem wstrząsnął drugi, jeszcze bardziej krwawy zamach. W klubie muzycznym Bataclan, na stadionie Stade de France i w paryskich kawiarniach zginęło 130 osób. Tej samej nocy prezydent Hollande ogłosił na terenie całego kraju stan wyjątkowy, który pozwalał na przeszukania bez nakazu sądowego, areszt domowy i zamykanie miejsc kultu. Przedłużano go sześć razy, m.in. po zamachu w Nicei 14 lipca 2016 roku, w którym zginęło 86 osób, a wygasł 1 listopada 2017 roku. Zastąpiła go ustawa SILT, która wprowadziła do zwykłego prawa część dotychczasowych uprawnień służb, a w 2021 roku zmiany uczyniono trwałymi.
Zamachy pozostawiły też ślad w debacie publicznej. Krytycy, w tym organizacje broniące praw człowieka, porównywali nowe przepisy do amerykańskiego Patriot Act i ostrzegali przed ograniczaniem wolności obywatelskich, szczególnie wobec muzułmanów. Rządzący odpowiadali, że walka z terroryzmem wymaga skutecznych narzędzi. Po zamordowaniu w październiku 2020 roku nauczyciela Samuela Paty’ego, który pokazywał uczniom karykatury proroka, rząd przygotował ustawę o umacnianiu zasad republiki, zwaną „antyseparatystyczną”. Uchwalono ją w lipcu 2021 roku.
Źródła
- https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/1969876,1,proces-ws-zamachow-na-redakcje-charlie-hebdo-kilka-refleksji.read
- https://edition.cnn.com/world/europe/2015-charlie-hebdo-terror-attacks-fast-facts