Koszulki z jego wizerunkiem noszą miliony. Był odpowiedzialny za śmierć tysięcy ludzi
Ernesto Guevara de la Serna, znany światu jako Che, od ponad pół wieku rozpala wyobraźnię kolejnych pokoleń. Jego twarz z charakterystycznym beretem zdobi koszulki, murale i plakaty na wszystkich kontynentach. Mało kto jednak zastanawia się, kim naprawdę był człowiek ukryty za tym wizerunkiem – wrażliwy idealista, a może bezwzględny rewolucjonista?
- Dzienniki motocyklowe
- Rewolucja kubańska i droga do władzy
- Komendant więzienia i minister
- Zawodowy rewolucjonista
- Ciemne strony legendy
- Idol popkultury
- Bibliografia
Dzienniki motocyklowe
Ernesto przyszedł na świat w 1928 roku w argentyńskim Rosario, w rodzinie o lewicowych sympatiach i hiszpańsko-irlandzkich korzeniach. Dzieciństwo naznaczone astmą nie przeszkodziło mu w rozwijaniu pasji do literatury – w domu Guevarów znajdowało się ponad trzy tysiące książek, a młody Ernesto pochłaniał dzieła od Marksa po Faulknera. Studiował medycynę w Buenos Aires, ale zamiast rozpocząć klasyczną praktykę lekarską, wybrał podróż po Ameryce Łacińskiej na motocyklu.
To właśnie podczas tej wyprawy, przemierzając Boliwię, Peru i Ekwador, Guevara zetknął się z problemem skrajnej biedy i społecznego wykluczenia. Widok cierpiących chłopów, pozbawionych dostępu do opieki zdrowotnej, ukształtował jego marksistowskie przekonania. Pobyt w Gwatemali podczas obalenia lewicowego rządu Jacoba Arbenza przez wspieraną przez CIA opozycję przekonał go ostatecznie, że tylko zbrojna walka może przynieść realną zmianę.
Rewolucja kubańska i droga do władzy
W 1955 roku Guevara poznał w Meksyku braci Castro i dołączył do Ruchu 26 Lipca, który dążył do obalenia dyktatury Fulgencio Batisty. Po nieudanym desancie na Kubę w listopadzie 1956 roku, z osiemdziesięciu dwóch rewolucjonistów przeżyło zaledwie dwunastu. W górach Sierra Maestra Che szybko awansował – z lekarza polowego stał się dowódcą drugiej kolumny, a jego surowość i dyscyplina budziły zarówno podziw, jak i strach.
Decydującym momentem okazała się bitwa o Santa Clara w grudniu 1958 roku. Trzystu partyzantów pod dowództwem Guevary pokonało znacznie liczniejsze siły rządowe, otwierając rebeliantom drogę do Hawany. Batista uciekł z wyspy z fortuną szacowaną na trzysta milionów dolarów, a rewolucjoniści przejęli władzę. Guevara otrzymał honorowe obywatelstwo kubańskie i wszedł w skład nowego rządu.
Komendant więzienia i minister
Pierwsze miesiące po rewolucji obnażyły mroczną stronę nowego porządku. Che został mianowany przewodniczącym więzienia La Cabaña, gdzie przez pięć miesięcy nadzorował procesy byłych urzędników i współpracowników Batisty. Świadkowie tamtych wydarzeń opisują, że Guevara nie okazywał skazanym litości, a liczba egzekucji, według różnych szacunków, sięgnęła od kilkudziesięciu do nawet stu osiemdziesięciu osób. Sam Guevara nie ukrywał, że rewolucja wymaga "skutecznej nienawiści".
Po okresie sądów Che objął stanowiska ministra finansów i przemysłu, stając się architektem kubańskiej transformacji gospodarczej. Znacjonalizował fabryki, banki i przedsiębiorstwa, wprowadził reformę rolną ograniczającą wielkość gospodarstw, a także zainicjował kampanię walki z analfabetyzmem, która podniosła wskaźnik umiejętności czytania i pisania na Kubie do 96 procent. Organizował również milicje obywatelskie i programy wolontariatu, które miały budować "nowego człowieka socjalizmu".
Zawodowy rewolucjonista
Guevara nie potrafił usiedzieć w ministerialnym fotelu. W 1965 roku zniknął z życia publicznego i potajemnie wyjechał do Konga, gdzie próbował eksportować kubański model rewolucji. Misja zakończyła się fiaskiem – zniechęcony brakiem zaangażowania lokalnych bojowników i nękany astmą, po siedmiu miesiącach wycofał się z Afryki. Kolejnym przystankiem stała się Boliwia, gdzie planował wywołać rewolucję, która miałaby ogarnąć całą Amerykę Łacińską.
Boliwijska kampania okazała się tragiczna w skutkach. Partyzanci nie zdobyli poparcia miejscowych chłopów, którzy często donosili wojsku o ich pozycjach. Oddział topniał z każdym tygodniem, a 8 października 1967 roku ranny Guevara dostał się do niewoli. Następnego dnia został rozstrzelany w wiosce La Higuera. Miał 39 lat. Jego ostatnie słowa brzmiały ponoć: "Strzelaj, masz tylko zabić człowieka".
Ciemne strony legendy
Krytycy Che wskazują, że pierwsze lata kubańskiej rewolucji należały do najbrutalniejszych okresów w historii Ameryki Łacińskiej. Badacze szacują, że w dekadzie lat 60. na Kubie rozstrzelano od siedmiu do dziesięciu tysięcy osób, a do więzień i obozów pracy trafiło około trzydziestu tysięcy. Guevara, jako jeden z głównych architektów tego systemu, ponosi niewątpliwie współodpowiedzialność za te zbrodnie. Były towarzysz broni wspominał, że Che potrafił z zimną krwią wydawać wyroki śmierci bez pełnego procesu.
Świadkowie opisują również przypadki szczególnego okrucieństwa. Kubański adwokat uczestniczący w procesach w La Cabaña twierdził, że akty oskarżenia tworzono w sposób całkowicie sprzeczny z zasadami sądownictwa. Inny świadek relacjonował, jak Guevara kazał przyspieszyć egzekucję piętnastoletniego chłopca, aby jego matka "nie musiała czekać do poniedziałku". Te relacje składają się na obraz człowieka, który dla idei gotów był poświęcić wszystko – także ludzkie życie.
Idol popkultury
Paradoksalnie, po śmierci Guevara stał się „ofiarą” systemu, z którym walczył – kapitalizmu. Jego wizerunek, oparty na słynnym zdjęciu Alberta Kordy z 1960 roku (Guerrillero Heroico), trafił na niezliczone produkty: od koszulek, przez wódkę, po lody "Cherry Guevara". Fotografia, nazwana przez Maryland Institute College of Art "najsłynniejszym zdjęciem świata", według Victoria and Albert Museum jest najczęściej powielaną w historii. Sam Korda nigdy nie pobierał honorariów za jej wykorzystanie, wierząc, że im szerzej będzie rozpowszechniana, tym skuteczniej promować będzie rewolucyjne ideały.
Dziś trudno o jednoznaczną ocenę Che. Dla jednych pozostaje symbolem walki z imperializmem i społeczne niesprawiedliwości, bohaterem, który poświęcił życie dla ideałów. Dla innych to zbrodniarz wojenny, którego metody nie różniły się od tych stosowanych przez reżimy, które zwalczał. Jedno jest pewne – pół wieku po śmierci jego legenda wciąż żyje w filmie, literaturze, muzyce i sztukach wizualnych, a spór o to, kim naprawdę był Ernesto Guevara, nie słabnie.
Bibliografia
- Anderson J.L., Che Guevara, Warszawa 2008.
- https://dzieje.pl/aktualnosci/wizerunek-che-guevary-pol-wieku-po-smierci-daleki-od-prawdziwego
- https://journals.akademicka.pl/adamericam/article/view/3201
- https://polskieradio24.pl/artykul/949898,che-guevara-zbrodniarz-uznany-za-bohatera