Jej urodę uwieczniali najwięksi polscy malarze. Kilka lat później znaleziono jej szczątki w rzece

Na płótnach Piotra Stachiewicza patrzy prosto na widza: ciemne włosy, kwiecista chusta na głowie, sznury czerwonych korali na szyi. Malarz wracał do tej twarzy wiele razy. Dziś jeden z tych portretów można oglądać w Muzeum Krakowa. Kobieta z obrazu nie była damą z salonu, tylko chłopską córką spod Krakowa. W okresie chłopomanii stała się muzą młodopolskich artystów. Mówiono niej „Piękna Zośka”.
Muza
Zofia Frontczakówna przyszła na świat w Dłubni, wsi leżącej dziś w granicach Krakowa. Jako rok jej urodzenia źródła podają rok 1899, choć miejski „Szlak kobiet Krakowa” wskazuje 1898. Różnie zapisywano też jej panieńskie nazwisko: Frontczak, Frątczak, w spektaklu Teatru Wybrzeże – Franczak. Rodzina miała niewielkie gospodarstwo. Zośka odziedziczyła po matce, Mariannie Frontczakowej, urodę, o której mówiła cała okolica.
To matka otworzyła jej drzwi do pracowni malarskich. Marianna znała krakowskich artystów i kiedy córka miała kilkanaście lat, przyprowadziła ją do nich. Trafiła na dobry moment. Młoda Polska od lat zachwycała się wsią: jej kolorami, folklorem i „prostym” pięknem. Malarze jeździli do Bronowic i okolicznych wiosek, szukając urzekających naturalnością modelek w strojach ludowych. Dziewczyna z Dłubni pasowała do tej mody idealnie.
Moda na wieś miała w Krakowie swoją legendę. Pod koniec XIX wieku malarz Włodzimierz Tetmajer ożenił się z jej Anną Mikołajczykówną z Bronowic (wówczas niedalekiej wsi, dziś dzielnicy Krakowa), a niedługo potem poeta Lucjan Rydel poślubił jej siostrę Jadwigę. Wesele Rydla stało się kanwą dramatu Stanisława Wyspiańskiego. Od tamtej pory podkrakowska chata, korale i wianek były w pracowniach malarzy symbolem polskości.
Zośka pozowała najbardziej cenionym nazwiskom epoki. Najczęściej Piotrowi Stachiewiczowi, który wykonał serię jej portretów w krakowskim stroju, między innymi jako mleczarki. Malował ją też Wincenty Wodzinowski, a Wojciech Kossak umieścił ją na płótnie z kawalerzystą, któremu dziewczyna w ludowym stroju podaje wodę. Prawie zawsze była w stroju ludowym, bo tego chcieli artyści i kupujący. Jednej granicy nie przekraczała nigdy: mimo próśb malarzy odmawiała pozowania nago.
Najwięcej zawdzięczała Stachiewiczowi. Był wtedy jednym z najpopularniejszych malarzy w Krakowie, znanym też z ilustracji do „Trylogii” i „Quo vadis” Sienkiewicza. Pracował w olejach i pastelach, a jego portrety Zośki w krakowskim stroju sprzedawały się znakomicie. Reprodukowano je między innymi na kartach pocztowych, więc twarz dziewczyny z Dłubni znali ludzie, którzy nigdy nie byli w żadnej pracowni, a nawet nigdy nie bywali w Krakowie. Pastelowe wizerunki „Pięknej Zośki” do dziś pojawiają się na aukcjach sztuki.
Pozowanie było dla niej pracą, a nie przygodą. Jej pieniądze z pracowni trafiały do domowego budżetu. Prasa pisała później, że miała ambicje sięgające dalej niż wieś. Z pracowni przy Starowiślnej, gdzie pracował Stachiewicz, do Kossakówki na Zwierzyńcu było bliżej niż do życia, które czekało na nią w Dłubni.
Szewc z Zesławic
W 1921 roku Zośka wyszła za Macieja Palucha, szewca z sąsiednich Zesławic. Według części relacji nie był to jej wybór, tylko decyzja podjęta za nią. Na ówczesnych wsiach nie było to nic nadzwyczajnego – dziewczęta rzadko wychodziły za mąż z miłości, znacznie częściej zmuszone do posłuszeństwa wobec rodziców, którzy w ich imieniu podejmowali decyzję, kierując się chęcią powiększenia majątku lub po prostu wyjścia z biedy. Tu walka z biedą z pewnością nie była motywacją, bo ziemię wniosła Zośka: niecałe trzy hektary w Dłubni. Tam para zaczęła wspólne życie.
Paluch szybko pokazał, jakim był mężem. Pił, bił, a jego zazdrość graniczyła z obsesją. Najbardziej drażniło go to, że jego żona chodzi bywała w mieście i siedziała przed obcymi mężczyznami. Zośka coraz rzadziej jeździła do Krakowa, aż w końcu sesje się skończyły. Dopiero kiedy w domu brakowało pieniędzy, wracała do pracowni, a to wywoływało kolejne awantury. W międzyczasie Zośka urodziła czworo dzieci, z czego dwójka przeżyła.
Profesor prawa Stanisław Waltoś, który opisał sprawę Paluchów w „Pitavalu krakowskim”, przedstawia Macieja jako leniwego gospodarza i kiepskiego rzemieślnika. Przy szewcu w domu Zośka nie miała nawet porządnych butów. Ojciec rodziny nie dawał grosza na jedzenie dla dzieci. Waltoś wspomina też o przemocy seksualnej, czyli zmuszaniu żony do współżycia.
Koledzy z karczmy podpuszczali Palucha docinkami o tym, czym jego żona „najpewniej” zajmuje się w pracowniach malarskich. To podsycało jego chorobliwą zazdrość i doprowadzało do wybuchów gniewu. Szewc wracał z karczmy pijany i wyładowywał się na żonie.
Licząc, że to cokolwiek zmieni, Zośka oddała mężowi w darowiźnie kawałek swojej ziemi. Nic to nie zmieniło.
Odejście
Latem 1926 roku Zośka zrobiła coś, na co na wsi decydowała się mało która żona. Zabrała dzieci i wyprowadziła się do ciotki, Katarzyny Żołdaniowej, która mieszkała w Krakowie przy ulicy Pasterskiej 8. Odejście od męża oznaczało wtedy zwykle wstyd, plotki i brak wsparcia nawet we własnej rodzinie. Teraz to było nieistotne.
Zośka nie poprzestała na separacji. 1 września 1926 roku złożyła w Sądzie Okręgowym w Krakowie pozew o alimenty. Wygrała: mąż miał płacić na utrzymanie rodziny, a ona mogła legalnie żyć z dziećmi z dala od niego. Wystąpiła też o odwołanie darowizny.
Mąż raz prosił, raz groził. W końcu uwierzyła w jego zapewnienia i wróciła do Dłubni, ale według Waltosia już następnego dnia, pobita, była z powrotem u ciotki. Podczas jednego ze spotkań mąż zapowiedział jej podobno, że w krótkim czasie „jasny piorun” trafi ją prosto w serce. Odgrażał się także sąsiadom i rodzinie, bo winił ich za to, że stanęli po stronie żony – czego jak czego, ale takiej solidarności wspólnoty z „nieposłuszną” kobietą się nie spodziewał.
Nachodził żonę u ciotki, dochodziło do pobić. Ciotka w końcu nie chciała dłużej ryzykować, więc Zośka przeniosła się na ulicę Grzegórzecką 204. Wiosną 1927 roku pieniądze od Palucha przestały przychodzić. Głodząc rodzinę, liczył, że żona zrezygnuje z procesów. Ona jednak czekała na rozprawę, której termin wyznaczono na 21 maja.
Dzień świętej Zofii
Wiosną doszło do spotkania przy świadku, Marcinie Herjanie. Szewc postawił sprawę jasno: Zośka zaległości dostanie, jeśli wycofa sprawę z sądu. Nie zgodziła się.
Potem Paluch zmienił ton. Przy kolejnym spotkaniu, już w Krakowie, zapowiedział, że ureguluje długi, i wyznaczył termin: niedziela, 15 maja, dzień imienin Zofii. Zośka nie miała grosza przy duszy, więc musiała na to przystać.
W niedzielę 15 maja około godziny 14 Zośka poszła do gospodarstwa w Dłubni po zaległe alimenty i jedzenie dla dzieci. Widziano, jak wchodziła na podwórze. Nikt nie widział, żeby z niego wyszła. Dzieci czekały na nią na próżno. Po trzech dniach Marianna zgłosiła zaginięcie córki w prokuraturze Sądu Okręgowego w Krakowie.
Policja od początku przyglądała się mężowi: ostatni ślad zaginionej prowadził na jego podwórze. Paluch zeznał, że żona przyszła o drugiej, wyszła o siódmej, zabierając 150 złotych i zapasy jedzenia. Co się z nią stało potem, nie wiedział.
Przez pierwsze dni śledczy nie mieli się czego chwycić. Dłubnia milczała: sąsiedzi bali się Palucha i woleli nie mieszać się w jego sprawy. Język rozwiązał się im dopiero po makabrycznych znaleziskach.
W zagrodzie szewca przeprowadzono rewizję. Pierwsze części ciała znaleziono na miejscu, następne pojawiały się w nurcie Dłubni, płynącej tuż obok. Gazety opisywały je po kolei: z wody wyłowiono najpierw pierś, potem wątrobę, a na końcu nogę. Szczątki zidentyfikowano jako ciało Zośki. Na tym, co znaleziono, lekarze sądowi nie stwierdzili ran, od których można umrzeć. Śmiertelny cios musiał więc zostać zadany w głowę. W momencie ćwiartowania Zośka najprawdopodobniej już nie żyła.
Jeden z mieszkańców przypomniał sobie, że o świcie widział szewca, jak wozem wracał znad wody. To zeznanie doprowadziło do aresztowania.

Proces
Na początku grudnia 1927 roku Maciej Paluch stanął przed Trybunałem Przysięgłych przy Sądzie Okręgowym Karnym w Krakowie. Sprawa była głośna, bo ofiarę znało pół miasta z obrazów. „Ilustrowany Kurier Codzienny” relacjonował każdy etap procesu. Oskarżonego sądzono jeszcze według austriackiej ustawy karnej, która w Małopolsce obowiązywała do 1932 roku.
Paluch do końca twierdził, że był niewinny. Przysięgli nie uwierzyli. Sąd wymierzył mu 15 lat ciężkiego więzienia z dodatkowymi obostrzeniami: raz w miesiącu miał spać na twardym łożu, a w każdą rocznicę zbrodni, 15 maja, siedzieć w ciemnicy. Sąd Najwyższy obniżył później karę do 12 lat, pozostawiając obostrzenia.
Waltoś wytyka śledczym i sądowi sporo błędów. Wskazuje na przykład, że Paluch dostał łagodniejszy wyrok, niż gdyby sąd uznał, że działał z premedytacją. Na ile wyrok był kompromisem wobec słabych dowodów, dziś trudno rozstrzygnąć bez akt sprawy.
Po wyroku
Paluch odbywał karę w więzieniu w Nowym Wiśniczu. W 1931 roku napisał stamtąd do prezydenta Ignacego Mościckiego prośbę o ułaskawienie. W tym liście po raz pierwszy przyznał, że zabił żonę. Opisał zabójstwo po swojemu. Przedstawił je jako odruch obronny: to Zośka miała pierwsza chwycić za siekierę, a on, broniąc się, zadał cios drewnianym kopytem szewskim. Ta wersja nie tłumaczy jednak, dlaczego ciało poćwiartował, wywiózł wozem nad rzekę i przez cały proces udawał, że nie wiedział, co się stało. Prezydent ułaskawienia nie udzielił.
Co do dalszych losów Palucha – tu źródła przedstawiają różne wersje. Większość podaje, że odsiedział cały wyrok. Jedni piszą, że żebrał pod kościołem św. Marka. Według Waltosia mieszkał przy ulicy Zamoyskiego i utrzymywał się ze skupu szmat i butelek. Zmarł w 1960 roku, podobno wskutek zatrucia tlenkiem węgla.
Pamięć
Po Zośce zostały głównie portrety. Jej gospodarstwo jest dziś w Dłubni jednym z przystanków miejskiego „Szlaku kobiet Krakowa”. W lipcu 2023 roku Teatr Wybrzeże w Gdańsku wystawił spektakl „Piękna Zośka” w reżyserii Marcina Wierzchowskiego, według tekstu Justyny Bilik i reżysera. Przedstawienie, oparte na przebiegu procesu, zdobyło nagrody, a w 2024 roku powstała jego wersja telewizyjna.
Twórcy spektaklu nie opowiadają o zbrodni z pierwszych stron gazet, tylko o przemocy, którą otoczenie widziało latami i nie reagowało. Zośka zrobiła wszystko, co mogła zrobić kobieta w jej czasach: odeszła, poszła do sądu, wygrała alimenty. Nie uratowało jej to życia.
Źródła
- https://muzeumherstoriisztuki.org/2023/03/07/herstoriawewtorek-jak-uroda-determinuje-los-opowiesc-o-pieknej-zosce/
- https://ciekawostkihistoryczne.pl/2024/01/01/tragiczna-historia-zofii-paluch/
- https://www.polishmuseumofamerica.org/chlopomania-i-piekna-zoska-w-kolekcji-muzeum-polskiego-w-ameryce/
- https://archiwum.okn.edu.pl/korowod/zofia_paluchowa.pdf
- https://polter.pl/user-blanche/Sprawa-pieknej-Zoski-b12804