Co dziewiąty widz był tajniakiem! Mroczne kulisy słynnego festiwalu w PRL-u wychodzą na jaw
Przez 28 kolejnych czerwców Zielona Góra przeobrażała się w nieoczywistą „stolicę” radzieckiej piosenki. Na scenie pojawiały się nazwiska, które dopiero miały stać się wielkie, na widowni dyskretnie krążyli ludzie, których nikt nie zapraszał, a za kulisami rozgrywano partię o znacznie wyższą stawkę niż muzyka. To opowieść o festiwalu, który dla jednych był spełnieniem marzeń, a dla innych — perfekcyjnie naoliwioną maszyną propagandy.
- Festiwal radzieckiej piosenki w PRL-u
- Kulisy festiwalu: cenzura i bezpieka
- Festiwal propagandy i muzycznych debiutów
- Schyłek festiwalu: krytyka i koszty
- Powrót festiwalu w Zielonej Górze
- Festiwal Piosenki Radzieckiej: dziś
Festiwal radzieckiej piosenki w PRL-u
W 1961 roku działacze Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej wyszli z inicjatywą zorganizowania lokalnego konkursu radzieckiej piosenki. Pomysł szybko zyskał aprobatę władz i zaledwie cztery lata później wydarzenie podniesiono do rangi ogólnopolskiego festiwalu, wspieranego finansowo przez Ministerstwo Kultury. W 1965 roku na scenie zaprezentowało się 44 wykonawców, a jury kierowane przez Władysława Szpilmana przyznało 18 nagród – charakterystycznych samowarów. Za hymn imprezy uznano utwór "Zawsze niech będzie słońce".
Festiwal błyskawicznie wyrósł na trzecią – obok Opola i Sopotu – wielką muzyczną imprezę PRL-u, choć od początku miał wyraźnie odmienny, polityczny ciężar. Organizatorzy nie kryli, że chodzi o "popularyzację radzieckiej piosenki jako ogniwa przyjaźni polsko-radzieckiej". Z czasem wydarzenie przechodziło kolejne metamorfozy: od amatorskiej rywalizacji po dopracowane, telewizyjne widowisko, które na lata stało się jednym z ważnych narzędzi państwowej polityki kulturalnej.
Kulisy festiwalu: cenzura i bezpieka
To, co oglądała publiczność, było dopracowaną w każdym detalu inscenizacją. Nad całym przedsięwzięciem czuwał Komitet Organizacyjny tworzony przez działaczy partyjnych, a służby bezpieczeństwa prowadziły przy festiwalu działania pod kryptonimem "Piosenka". Jeszcze przed startem każdej edycji bezpieka weryfikowała wszystkich akredytowanych dziennikarzy, rozsyłając zapytania do ich komend MO. Pod lupą byli również artyści – repertuar i teksty utworów musiały najpierw przejść przez cenzurę.
W trakcie festiwalu w 1982 roku na widowni liczącej 4,5 tysiąca osób znajdowało się około 500 funkcjonariuszy – co dziewiąty uczestnik był powiązany z aparatem bezpieczeństwa. Władze liczyły się z każdym scenariuszem: od gwizdów i okrzyków po celowe prowokacje. Każdy sygnał o możliwym zagrożeniu drobiazgowo sprawdzano, a osoby uznane za podejrzane wzywano na "zapobiegawcze rozmowy". W efekcie festiwal był nie tylko wydarzeniem kulturalnym, lecz także elementem państwowej operacji bezpieczeństwa.
Festiwal propagandy i muzycznych debiutów
Dla decydentów festiwal był przede wszystkim narzędziem propagandy — potwierdzają to oficjalne materiały, w których pisano o „renesansie radzieckiej piosenki”. A jednak dla tysięcy zwykłych ludzi urósł do rangi prawdziwego święta w szarej codzienności PRL-u. W epoce kartek, kolejek i ciągłych braków dawał choć odrobinę normalności: kilka godzin muzyki, emocji i wytchnienia od problemów dnia powszedniego. Dla zielonogórzan był to stały punkt roku — powód do dumy, pretekst do wyjścia z domu i okazja do spotkań, o których pamiętało się długo po zakończeniu koncertów.
Co ciekawe, właśnie na tej imprezie obciążonej politycznym przekazem swoje pierwsze ważne kroki stawiali późniejsi giganci polskiej sceny. Izabela Trojanowska, Michał Bajor, Małgorzata Ostrowska, Jan Panasewicz czy Zdzisława Sośnicka — wszyscy zaczynali od wykonywania radzieckich utworów w Zielonej Górze. Dla wielu młodych wykonawców był to pierwszy kontakt z dużą publicznością, światłami i prawdziwą sceną, a także szansa, by zostać zauważonym — niezależnie od tego, jaki polityczny sens próbowano dopisać całemu przedsięwzięciu.
Schyłek festiwalu: krytyka i koszty
U schyłku lat 80. festiwal zaczął wyraźnie tracić rozgłos i rangę. W mediach narastała fala krytycznych komentarzy: podważano nie tylko poziom artystyczny występów, ale również sens ekonomiczny całego przedsięwzięcia. W 1988 roku wydatki na organizację wyniosły aż 70 milionów złotych – zaledwie o 10 milionów mniej niż w przypadku dużo popularniejszego Festiwalu w Opolu, mimo że wpływy były tu zdecydowanie skromniejsze.
Wyciągano też na wierzch problemy z realizacją wydarzenia – dziennikarze wspominali o mokrej, śliskiej scenie, zdystansowanym kontakcie konferansjerów z publicznością oraz serii wpadek i pomyłek. Coraz częściej zestawiano polskich wykonawców z radzieckimi gwiazdami, nierzadko wypadającymi w tych porównaniach korzystniej. Ostatnia odsłona pod nazwą Festiwalu Piosenki Radzieckiej odbyła się w 1989 roku, stając się symbolicznym domknięciem pewnego rozdziału w historii polskiej kultury.
Powrót festiwalu w Zielonej Górze
Wiele wskazywało na to, że festiwal na dobre wypadnie z kulturalnego kalendarza Polski. Tymczasem w 2006 roku wrócił temat jego przywrócenia. Iskrą okazała się sugestia rosyjskiego ministra spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa. Samorząd Zielonej Góry, chcąc uprzedzić ewentualne działania innych ośrodków, postanowił wziąć sprawy w swoje ręce i zorganizować wydarzenie pod nowym szyldem – Festiwal Piosenki Rosyjskiej.
Pierwsza edycja po przerwie odbyła się w 2008 roku i w dużej mierze nawiązywała do dawnych tradycji, łącznie z rozpoznawalnymi samowarami wręczanymi jako nagrody. Publiczność zobaczyła m.in. Michała Szpaka, Annę Dereszowską oraz Sylwię Grzeszczak. Zmieniona formuła od początku dzieliła opinię publiczną: dla jednych była symbolem dialogu i pojednania, dla innych – powodem do sprzeciwu, bo, jak przekonywano, "piosenka rosyjska godzi w polską rację stanu".
Festiwal Piosenki Radzieckiej: dziś
Dzisiejsza ocena Festiwalu Piosenki Radzieckiej skupia w sobie wszystkie paradoksy PRL-u. Z jednej strony był to znak politycznego nacisku i symbolicznej podległości wobec ZSRR. Z drugiej – zapis doświadczeń zwykłych ludzi, którzy umieli wyłowić odrobinę luzu i uśmiechu nawet z rozrywki trzymanej pod kontrolą. Festiwal odcisnął wyraźne piętno nie tylko we wspomnieniach uczestników, lecz także w historii polskiej muzyki rozrywkowej.
Na zielonogórskiej scenie startowało wielu wykonawców, a ich relacje pokazują, że nawet w wydarzeniu najmocniej naznaczonym polityką dało się znaleźć miejsce na prawdziwe emocje i pasję. Właśnie ta wielowarstwowość sprawia, że opowieść o festiwalu wciąga do dziś. Przypomina, że nawet w trudnych realiach kultura potrafiła wypracować własną drogę – i dawać ludziom krótkie, ale autentyczne chwile radości.
Źródła:
- Kienzler I., Kronika PRL 1944–1989. Tom 7. Festiwale, festiwale, Warszawa 2015.
- https://encyklopediateatru.pl/artykuly/56472/samowary-rozdane-czyli-jak-wygladal-festiwal
- https://zbc.uz.zgora.pl/Content/45822/PDF/12_gorzkow_festiwal.pdf