Ile mięsa naprawdę przysługiwało na kartki w PRL? Cyfry, które boleśnie zderzały się z ponurą rzeczywistością
Mięso w PRL z roku na rok stawało się towarem coraz trudniejszym do zdobycia — i szybko okazało się, że to nie jest drobna niedogodność, ale problem, który potrafił zdominować codzienne życie. Choć apetyt społeczeństwa rósł z każdą dekadą, półki w sklepach w całym kraju coraz częściej świeciły pustkami. Gdy w 1981 roku pojawiły się kartki, oficjalnie miały „usprawnić” podział — w rzeczywistości stały się jasnym sygnałem, jak głęboko system ugrzązł w kryzysie.
- Bezmięsny poniedziałek i braki mięsa w PRL
- Gdy w PRL zabrakło mięsa: kartki 1981
- Kartki na mięso w PRL: ile dostawałeś?
- Jak radzono sobie bez mięsa w PRL-u
Bezmięsny poniedziałek i braki mięsa w PRL
Dane z 2019 roku pokazywały, że przeciętny Polak zjadał mniej więcej 60 kg mięsa rocznie — to o 7 kg mniej niż dekadę wcześniej. Jeszcze przed wojną mięso pojawiało się na talerzach znacznie rzadziej, ale nie z powodów ideowych. Po prostu w sklepach regularnie brakowało towaru. W latach 60. statystyczny obywatel konsumował ok. 43 kg mięsa rocznie, a w latach 70. już ok. 53 kg. Apetyt rósł, a jednocześnie półki coraz częściej świeciły pustkami.
Państwo próbowało łatać problem na kilka sposobów. Już w 1959 roku ogłoszono „bezmięsny poniedziałek” — dzień, w którym w sklepach nie dało się kupić mięsa. Zakładano, że będzie to drugi w tygodniu (obok katolickiego, bezmięsnego piątku) moment, kiedy Polacy zrezygnują z mięsnych dań. Oczywiście w oficjalnych przekazach przedstawiano to jako rozwiązanie korzystne dla zdrowia. W prasie kobiecej lansowano więc przepisy oparte na warzywach i owocach, kaszach, jajkach oraz nabiale.
Tyle że mięsa wciąż brakowało. Kabaret Tey podsumował to kiedyś w swoim numerze:
„Bo My musimy być silni i zdrowi,
choćby na skrobi, choćby na skrobi,
Bo My musimy być dziś mniej pazerni, roślinożerni, roślinożerni.
Nam polędwica oraz schab, nie smakuje tak jak szczaw”.
Gdy w PRL zabrakło mięsa: kartki 1981
Od schyłku lat 70. zaopatrzenie w mięso i wędliny w całej Polsce systematycznie się pogarszało – z miesiąca na miesiąc było ich coraz mniej. W dużych miastach i regionach silnie uprzemysłowionych, takich jak Trójmiasto, Katowice czy Wrocław, lady w sklepach mięsnych coraz częściej pozostawały puste. Mieszkańcy tych województw z rosnącą zazdrością spoglądali na tereny o bardziej rolniczym charakterze – elbląskie, łomżyńskie czy olsztyńskie (wtedy kraj był podzielony na 49 województw). Tam także brakowało towaru, ale przy odrobinie determinacji dało się jeszcze „upolować” choćby salceson albo zwykłą kiełbasę.
Tuż przed końcem 1980 roku „Dziennik Bałtycki” próbował podtrzymać czytelników na duchu, sugerując: „Być może w nowym, 1981 roku, doczekamy się kartek na mięso i bez kolejek”. Szybko okazało się jednak, że była to jedynie krucha nadzieja.
28 lutego 1981 roku Rada Ministrów PRL, kierowana przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego, przyjęła uchwałę o wprowadzeniu reglamentacji mięsa oraz jego przetworów. W ten sposób dobiegł końca czas swobodnych zakupów mięsa i wędlin, a zaczął się okres ścisłego nadzoru nad ich podziałem. Kartki miały uspokoić rynek i zagwarantować „sprawiedliwą” dystrybucję, lecz w praktyce stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków pogłębiającego się kryzysu gospodarczego i codziennych problemów, z jakimi musieli mierzyć się obywatele PRL.
Kartki na mięso w PRL: ile dostawałeś?
W czasach PRL mięso należało do najbardziej poszukiwanych i najtrudniej dostępnych produktów, dlatego wprowadzono kartki, które miały „porządkować” braki i trzymać w ryzach podział towaru. Wielkość przydziału zależała od wieku oraz tego, jaki zawód wykonywała dana osoba. W latach 1983–1989 posiadacze kartek kategorii M-II (a więc zdecydowana większość dorosłych) teoretycznie mieli do dyspozycji 1000 gramów wołowiny z kością oraz 3000 gramów mięsa i wyrobów mięsnych miesięcznie. Pracownicy umysłowi dostawali jednak wyraźnie mniej niż fizyczni — zaledwie 2,5 kg. Skromniejsze limity obejmowały też emerytów i dzieci.
4 kg — na papierze brzmi całkiem nieźle. Rzeczywistość szybko sprowadzała te liczby na ziemię: w sklepach mięsnych często nie było czego kupić, szczególnie w większych miastach, a kolejki i „rzuty” decydowały o wszystkim. Co więcej, przydział nie oznaczał, że dało się wybrać 4 kg schabu czy karkówki. Mięso pierwszego gatunku było limitowane — pracownikom przysługiwało tylko 400 g. Cała reszta to zazwyczaj mięso gorszej jakości, różnego typu przetwory oraz podroby.
Jak radzono sobie bez mięsa w PRL-u
Zdobycie mięsa było dla wielu kobiet jednym z najbardziej uciążliwych wyzwań. Godziny spędzone w kolejkach, nerwowe czekanie, czy „rzucą” towar, a do tego codzienne główkowanie, jak sprawić, by cała rodzina dostała coś smacznego, zdrowego i przede wszystkim sycącego.
Nic więc dziwnego, że w PRL-u ogromną popularność zyskały dania zastępcze: kotlety jajeczne, fasola w kilku odsłonach czy tak zwane kotlety rzymskie, robione z żółtego sera. Na stołach regularnie pojawiały się też naleśniki, kluski leniwe i rozmaite kluseczki. W II RP uchodziły raczej za słodkie przysmaki, ale realia sprawiły, że zaczęły pełnić rolę pełnoprawnych obiadów. Łatwiej było natomiast o podroby – cynaderki, żołądki, drobiowe serca oraz nielubiana przez dzieci wątróbka stały się codziennym widokiem w kuchni.
Największą próbą bywało jednak „załatwienie” mięsa na święta, wesela, imieniny i inne okazje, gdy trzeba było nakarmić więcej osób. Stąd moda na panierowaną mortadelę, która miała udawać praktycznie nieosiągalny schab, oraz na potrawy, do których dało się dorzucić choć odrobinę kiełbasy – jak fasolka po bretońsku czy bigos. Za rarytas uchodziły też ozorki w sosie chrzanowym albo śmietanowym, a także flaczki – klasyk, który przetrwał do dziś.