Jeszcze jako dziecko usłyszał, że nic nie osiągnie. Kilka lat później drżała przed nim cała Europa
Napoleon Bonaparte – jeszcze niedawno wyśmiewany chłopak z Korsyki, a wkrótce człowiek, przed którym drżały europejskie dwory. Jak to możliwe, że niepozorny młody oficer w tak krótkim czasie sięgnął po władzę, której nie potrafili utrzymać królowie? Na jego drodze pojawiły się olśniewające triumfy i bolesne upadki, namiętności, zdrady oraz intrygi rozgrywane w cieniu sal tronowych. Za chwilę zobaczysz, które kampanie wyniosły go na szczyt, jakie decyzje rozpaliły kontynent i dlaczego jego reformy do dziś odciskają się na Europie. To opowieść, w której każdy krok prowadzi do kolejnego zaskoczenia.
- Dzieciństwo Napoleona i jego rodzina
- Droga Napoleona do władzy we Francji
- Napoleon: reformy, koronacja i wojny
- Napoleon i nowy porządek Europy
- Zaskakujące ciekawostki o Napoleonie
Dzieciństwo Napoleona i jego rodzina
Historia przyszłego cesarza Francuzów ma swój początek w włoskiej rodzinie Buonaparte. Jej najstarszym znanym przedstawicielem był Gabriel Buonaparte, który w XVI wieku posiadał w Ajaccio na Korsyce największą nieruchomość. Napoleon urodził się 15 sierpnia 1769 r. jako syn Carla Marii Buonapartego oraz Letycji z domu Ramolino. Imię dostał po dziadku, który zmarł dwa lata wcześniej — zresztą w dziejach rodu imię to pojawiało się wyjątkowo często. Dorastał w licznej rodzinie: miał czworo braci i trzy siostry, którzy przetrwali najtrudniejsze, wczesne lata. Jego matka urodziła jeszcze pięcioro dzieci, które nie dożyły dorosłości, umierając w niemowlęctwie lub wczesnym dzieciństwie. Sam Napoleon był drugim żyjącym dzieckiem tej pary.
W 1769 r. Korsyka przeszła pod zwierzchnictwo Francji, która przejęła wyspę po Republice Genui. Korsykańskiej szlachcie zaproponowano przyjęcie francuskiego obywatelstwa wraz z francuskim tytułem szlacheckim — z tej szansy skorzystali również Buonapartowie. Jak pokazały kolejne lata, Carlo Buonaparte należał do ludzi niezwykle przedsiębiorczych: gdy sytuacja tego wymagała, potrafił „napisać doktorat” w zaledwie sześć tygodni w Pizie, a do tego odszukał dokument mający potwierdzać szlachetne pochodzenie rodu wśród toskańskich patrycjuszy. Konsekwentnie budował też opowieść o rodzinie jako o jednej z tych, które mogą kiedyś znaleźć się wśród najważniejszych we Francji. Najstarszego syna, Józefa, widział w stanie duchownym, natomiast dla Napoleona od początku planował drogę wojskową.
Starania ojca przyniosły oczekiwany rezultat: dziewięcioletni Napoleon Bonaparte został królewskim stypendystą Akademii Wojskowej w Brienne. W tamtym czasie francuska polityka wojskowa mocno stawiała na skrupulatne kształcenie przyszłych oficerów. Z tego etapu życia pochodzą pierwsze anegdoty i drobne ciekawostki, które tak często przewijają się w życiorysie cesarza — właśnie wtedy, w zeszycie od geografii, miał zanotować o Wyspie św. Heleny, że jest „niewarta uwagi”. W 1784 r., mając piętnaście lat, został przyjęty do École militaire w Paryżu, gdzie we wrześniu następnego roku zdał egzaminy i otrzymał stopień podporucznika.
Droga Napoleona do władzy we Francji
Po zakończeniu edukacji trafił do artylerii – prestiżowego pułku La Fere. To właśnie tam szlifował taktykę i sposób myślenia o polu walki, które później wielokrotnie przesądzały o jego zwycięstwach. Niedawna śmierć ojca zmusiła go jednak do przejęcia roli głowy rodziny, dlatego wystąpił o urlop. Gdy wrócił do jednostki, zastał już Francję na progu wielkich zmian – w chwili wybuchu rewolucji francuskiej pełnił czynną służbę. Od kilku lat królewska polityka wewnętrzna i zagraniczna coraz mocniej popychały go ku republikanizmowi. Dołączył do jakobinów, a z czasem został członkiem i sekretarzem Klubu Przyjaciół Konstytucji.
W czasie rewolucji jego poglądy dalej się przekształcały – coraz wyraźniej podkreślał francuską tożsamość i jednocześnie otwarcie dystansował się od monarchii. Wziął aktywny udział w wydarzeniach 5 października (13 Vendémiarie), choć relacje przedstawiane później przez Napoleona i przywódcę Dyrektoriatu Paula Barrasa nie w pełni się pokrywają. Już następnego dnia w jego biografii pojawia się ważna funkcja: wojskowego gubernatora Paryża. Wkrótce poznał Józefinę de Beauharnais i szybko się w niej zakochał. W marcu 1796r. wzięli ślub. Kilka dni później ruszał już na front włoski – dyrektoriat uznał, że jego ciągłe mieszanie się do polityki wewnętrznej najlepiej „rozładować”, odsuwając go od Paryża.
Otrzymał dowództwo nad armią, mimo że wcześniej nie dowodził samodzielnie nawet plutonem. Błyskawicznie zabrał się jednak do poprawy warunków służby i do podnoszenia ducha wśród żołnierzy, dzięki czemu zyskał ich zaufanie i lojalność (choć na początku zapamiętywano go głównie z powodu drobnej sylwetki i niskiego wzrostu). Jako dowódca Armii Włoch odnosił spektakularne sukcesy, a dzięki jego poparciu powstały Legiony Polskie we Włoszech.
Po triumfach we Włoszech i w starciach z Austrią przejął dowodzenie nad ekspedycją do Egiptu, którą planowano wykorzystać jako etap do przyszłego uderzenia na Indie. Wyprawa ostatecznie zakończyła się niepowodzeniem. Bonaparte wrócił do Paryża jeszcze przed jej finałem, a społeczeństwo wiązało z nim ogromne nadzieje. Po wcześniejszym „przygotowaniu gruntu” przyszły cesarz został wtajemniczony w spisek mający obalić Dyrektoriat. Zamach stanu przeprowadzono 18 i 19 brumaire’a (9 i 10 listopada) 1799 r. Dzień później Emmanuel-Joseph Sieyès, Roger Ducos i Napoleon Bonaparte zostali ogłoszeni konsulami, choć realna władza szybko skupiła się w rękach tego ostatniego. A może zainteresuje cię także ten artykuł o wyprawie Napoleona na Rosję?
Napoleon: reformy, koronacja i wojny
Z jego biografii wynika, że Napoleon potrafił podporządkować sobie ludzi. Po powołaniu nowego organu władzy pozostali konsulowie w praktyce oddali mu inicjatywę i nie krępowali jego decyzji. Z tamtego okresu historia zapamiętała serię reform, m.in. konkordat z Kościołem oraz Kodeks Napoleona. Nawiązując do własnej drogi życiowej i wysiłków rodziców, którzy dbali o edukację dzieci, Napoleon wprowadził bezpłatne szkolnictwo dla dziewcząt i chłopców.
Gdy jego popularność wśród Francuzów rosła z miesiąca na miesiąc, postanowił oficjalnie skupić w swoich rękach pełnię władzy. Nie mógł jednak sięgnąć po tytuł królewski — po egzekucji Ludwika XVI w czasie rewolucji ogłoszono śmierć „ostatniego z królów”, a Francja przestała być królestwem. Wiosną 1804 r. zapadła więc decyzja o ustanowieniu cesarstwa. W plebiscycie obywatele mieli potwierdzić dziedziczność nowego tytułu. 18 maja Bonaparte otrzymał pełnię władzy w państwie, a 2 grudnia odbyła się uroczysta koronacja Napoleona na cesarza.
Niedługo po koronacji rozpoczął się czas intensywnych konfliktów z udziałem Francji na starym kontynencie — kampanii napoleońskich. Cesarz podporządkowywał sobie kolejne obszary, a znaczna część Europy znalazła się w zależności od Korsykańczyka. Tworzone przeciw niemu koalicje nie potrafiły odnieść trwałego sukcesu. Przez osiem lat sprzyjała mu fortuna, poza nieskutecznymi próbami upokorzenia Anglii. Dopiero rok 1812 i „szaleńcza” wyprawa Napoleona na Rosję przerwały tę serię zwycięstw i w konsekwencji doprowadziły do jego upadku.
Napoleon i nowy porządek Europy
Lata od chwili, gdy Napoleon objął urząd pierwszego konsula, aż po jego klęskę pod Waterloo (18 czerwca 1815 r.), nieprzypadkowo określa się mianem „epoki napoleońskiej”. Cesarz Francuzów przez długi czas dyktował warunki niemal w całej Europie. Jego polityka wobec podbitych krajów była zaskakująco podobna: wszędzie próbował układać „nowy porządek”, przedstawiając Francję jako spadkobierczynię i odrodzenie Imperium Rzymskiego.
W ocenie historyków pozostaje postacią jednocześnie wybitną i budzącą spory. Słynął z wyjątkowego wyczucia taktyki i umiejętności prowadzenia działań wojennych. We Francji oraz w państwach zależnych wprowadził liczne reformy, z których część przetrwała do naszych czasów. Równocześnie bywa nazywany tyranem, a jego impulsywny, momentami agresywny charakter jest często podkreślany.
Napoleon Bonaparte odegrał też istotną rolę w dziejach Polski. Jeszcze zanim stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci we Francji, podczas pierwszej kampanii włoskiej w 1797 r. zyskał sympatię Polaków, wspierając tworzenie polskich legionów we Włoszech. W lipcu 1807 r., na mocy traktatu w Tylży, powołał do życia Księstwo Warszawskie. Nadał nowemu państwu konstytucję, a wkrótce potem przyjęto w nim kodeks cywilny oparty na ogłoszonym w 1804 r. Kodeksie Napoleona.
Zaskakujące ciekawostki o Napoleonie
- prawie nikt – czasem nawet on sam – nie był w stanie rozszyfrować jego charakteru pisma,
- do ostatnich lat życia nie opanował francuskiego w pełni: mówił niepoprawnie, z błędami i wyraźnym korsykańskim akcentem,
- cenił naturalny zapach kobiet; gdy wiedział, że nazajutrz wraca do Paryża i spotka się z Józefiną, potrafił napisać do niej krótko: „Nie myj się!”,
- przydomek „Mały generał” mocno się utrwalił, choć jego wzrost wcale nie był wyjątkowo niski jak na przełom XVIII i XIX wieku; po prostu chętnie otaczał się ludźmi wyraźnie wyższymi od siebie,
- w jego życiorysie nie brakuje zamachów i prób zamachów; jedną z nich miał przetrwać dzięki woźnicy, który tego dnia był tak pijany, że zamachowcy nie potrafili rozstrzygnąć, czy to konsul siedzi w środku karety,
- jeszcze zanim włożył cesarską koronę, Anglicy planowali porwanie Bonapartego i zesłanie go na Wyspę św. Heleny – ostatecznie doprowadziła do tego dopiero klęska pod Waterloo,
- dwa najsłynniejsze obrazy związane z koronacją powstały dopiero dwa lata po samym wydarzeniu: „Koronacja Napoleona” oraz „Napoleon na tronie cesarskim”,
- wyprawa na Rosję zakończyła się katastrofą m.in. przez mróz; według jednej z hipotez zimno mogło doprowadzić do uszkodzeń cynowych guzików w mundurach francuskich żołnierzy.
Źródła:
- Baszkiewicz J., Historia Francji, Ossolineum, Wrocław 1990
- Leśniewski S., Wojny napoleońskie, Bellona, Warszawa 2015
- Zamoyski A., Napoleon. Człowiek i legenda, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2019