Einstein zdobył Nobla, ale to jej obiecał pieniądze. Historia Milevy Marić zaskakuje
Mileva Marić — pierwsza żona Alberta Einsteina — to postać, o której rzadko się mówi, choć bez niej historia najsłynniejszego fizyka świata mogłaby wyglądać inaczej. Należała do pionierów: była jedną z pierwszych kobiet w Europie, które odważyły się studiować fizykę, w czasach, gdy takie marzenia niemal nie miały prawa się spełnić. A jednak dziś jej nazwisko prawie nie pojawia się obok teorii, które odmieniły naukę. Coraz więcej pytań wraca jak bumerang: ile z przełomowych pomysłów rodziło się w ich wspólnych rozmowach i notatkach — i dlaczego to nie ona zbierała laury? Zamiast miejsca w podręcznikach wybrała życie u boku geniusza… i zapłaciła za to cenę, o której niewielu wie.
- Mileva Marić i Einstein: początek romansu
- Mileva Marić: żona w cieniu Einsteina
- Koniec małżeństwa Einsteina z Milevą
- Po rozwodzie Milevy: synowie i długi
Mileva Marić i Einstein: początek romansu
Mileva Marić przyszła na świat 19 grudnia 1875 roku w serbskiej rodzinie mieszkającej na terenie Austro-Węgier. Już jako dziecko imponowała bystrością i niezwykłą konsekwencją w dążeniu do celu. W czasach, gdy kobietom bardzo rzadko otwierano drzwi do akademickiego świata, jej ojciec dopilnował, by mogła zdobyć edukację na możliwie najwyższym poziomie. Dzięki temu znalazła się w gronie pierwszych kobiet przyjętych na studia fizyczne na Politechnice Federalnej w Zurychu.
Właśnie tam, w 1896 roku, poznała Alberta Einsteina — młodszego od niej o cztery lata. Zaczęło się niewinnie: od wspólnych zajęć i godzin spędzanych nad zadaniami. Szybko jednak przerodziło się to w gorący romans. Zachowane listy pokazują, że razem roztrząsali zagadnienia z matematyki i fizyki, co do dziś podsyca domysły, czy Marić mogła mieć udział w późniejszych przełomowych ideach Einsteina. On sam długo podkreślał jej przenikliwy umysł i traktował ją jak równorzędną partnerkę w naukowych sporach. Do pewnego momentu.
Mileva Marić: żona w cieniu Einsteina
Choć rodzice Einsteina byli temu przeciwni, zakochani nie zrezygnowali z planów ślubu. Zanim jednak do niego doszło, w 1902 roku Mileva zaszła w ciążę i wyjechała do rodzinnego domu w Serbii, gdzie urodziła córkę Lieserl. Do dziś nie ma pewności, jaki był dalszy los dziewczynki — część przekazów mówi o śmierci na szkarlatynę, inne sugerują oddanie dziecka do adopcji.
Rok później Mileva i Albert stanęli na ślubnym kobiercu. Niedługo potem urodzili się ich synowie: Hans Albert (1904) oraz Eduard (1910). Z czasem okazało się jednak, że to małżeństwo nie będzie łatwe. Einstein coraz mocniej koncentrował się na pracy naukowej, a Mileva — sama obdarzona talentem matematycznym — przejęła na siebie dom i opiekę nad dziećmi. Coraz częściej miała poczucie, że jest odsuwana na margines jego sukcesów, podczas gdy on stawał się wobec niej coraz bardziej zdystansowany.
Wielu badaczy podkreśla, że Mileva mogła mieć swój udział w powstawaniu teorii względności. Wiadomo natomiast, że wykonywała obliczenia matematyczne także przy innych projektach męża. Korespondencja Einsteina z żoną sugeruje, że wspólnie pracowali nad wybranymi problemami naukowymi. W 1905 roku Einstein ogłosił cztery przełomowe artykuły, w tym słynną pracę o elektrodynamice ciał w ruchu. W publikacjach nie pojawiła się jednak informacja o wkładzie Milevy — ani jako współautorki, ani jako osoby przygotowującej obliczenia.
Za jeden z najmocniejszych argumentów na rzecz tezy, że Einstein korzystał z wiedzy i talentu żony, uznaje się fakt, iż podczas rozwodu zobowiązał się przekazać jej znaczną część pieniędzy z ewentualnej Nagrody Nobla.
Przeczytaj także o relacji Einsteina z Marią Skłodowską-Curie w tym artykule.
Koniec małżeństwa Einsteina z Milevą
Z upływem czasu Einstein coraz wyraźniej dystansował się od żony. W 1914 roku oboje przenieśli się do Berlina, jednak Mileva szybko zaczęła czuć się tam obco i samotnie. W tym samym okresie Einstein wdał się w romans ze swoją kuzynką Elsą, co w praktyce przesądziło o końcu ich związku.
Einstein postawił Milevie ultimatum – jeśli chce nadal być jego żoną, musi zaakceptować twarde zasady: nie domagać się od niego czułości, nie podejmować rozmowy, gdy on sobie tego nie życzy, a także pilnować jego ubrań i posiłków. Mileva nie zgodziła się na takie warunki i wróciła z dziećmi do Zurychu. Rozwód sfinalizowano w 1919 roku, a Mileva otrzymywała od Einsteina alimenty. Gdy dwa lata później naukowiec zdobył Nagrodę Nobla, przekazał jej obiecane pieniądze.
Po rozwodzie Milevy: synowie i długi
Po rozwodzie Mileva Marić skupiła się przede wszystkim na wychowaniu dwóch synów. Starszy, Hans Albert, zrobił karierę jako ceniony inżynier, natomiast młodszy Eduard zmagał się ze schizofrenią. Wieloletnie leczenie i opieka nad synem pochłonęły znaczną część środków, które Einstein jej przekazywał.
Do końca życia Mileva mieszkała w Zurychu, próbując jednocześnie radzić sobie z narastającymi kłopotami finansowymi oraz pogarszającym się stanem zdrowia. Zmarła w 1948 roku, niemal niezauważona. Jej rzeczywisty udział w pracy naukowej wciąż pozostaje przedmiotem sporów, jednak coraz więcej badaczy wskazuje, że mogła mieć większy wpływ na kształtowanie się idei Einsteina, niż przez lata przyjmowano.
Źródła o Milevie Marić i Einsteinie
Krstić, S., Mileva i Albert Einstein: miłość oraz naukowa współpraca. Belgrad 2004
Gagnon, P., Mileva Einstein-Marić: kobieta, która stała za obliczeniami Einsteina, Montreal 2006
https://viva.pl/ludzie/niezwykle-historie/mileva-maric-i-albert-einstein-historia-milosci-kim-byla-pierwsza-zona-einsteina-138615-r1/