Polak, Niemiec czy Ślązak? Prawda o tożsamości Mikołaja Kopernika zaskakuje historyków
Polak, Niemiec, torunianin, Ślązak… a może ktoś, kto wymyka się wszystkim tym etykietom? Mikołaj Kopernik do dziś rozpala spory, bo jego tożsamość wcale nie daje się zamknąć w prostych definicjach. Historycy kłócą się o to od ponad dwóch stuleci — i im głębiej się kopie w źródłach, tym więcej pojawia się znaków zapytania. A najbardziej zaskakujące jest to, gdzie naprawdę prowadzą tropy.
- Narodowość Kopernika: pytanie z epoki?
- Kopernik: torunianin i wierny Jagiellonów
- Kopernik w XVIII wieku: spór o narodowość
- Pierwszy pomnik Kopernika trafił do magazynu
- Skąd naprawdę wzięło się nazwisko Kopernik?
- Jakimi językami mówił Kopernik?
- Kopernik: uczony ponad granicami świata
Narodowość Kopernika: pytanie z epoki?
W epoce Mikołaja Kopernika pytanie o narodowość… w gruncie rzeczy nie było jeszcze zrozumiałe tak, jak dziś. W XV i XVI stuleciu ludzie rzadko opisywali swoją tożsamość przez pryzmat języka „ojczystego” czy pochodzenia etnicznego. O tym, do kogo ktoś „należy”, częściej przesądzały wierność wobec władcy, miejsce życia oraz wyznanie.
Dopiero gwałtowne procesy czasów nowożytnych – reformacja, rewolucje i kształtowanie się państw narodowych – nadały słowu „naród” nowe znaczenie, które znamy współcześnie. Wtedy też pojawiła się silna potrzeba, by dawnych bohaterów na siłę dopasowywać do nowoczesnych szufladek narodowych. A Mikołaj Kopernik? Nadawał się do tego idealnie: jako symbol przełomu w nauce, ale też jako postać, którą łatwo było obudować politycznymi etykietami.
Kopernik: torunianin i wierny Jagiellonów
Choć Kopernik nie pozostawił jednoznacznej deklaracji narodowej, znamy jedyny podpis, w którym sam się określił: Nicolai Copernici Torinensis – „Mikołaj Kopernik, torunianin”. To właśnie więź z miastem, z którego wyrósł, wydaje się w jego przypadku najważniejszym punktem odniesienia.
Pozostawał lojalnym poddanym polskich królów z dynastii Jagiellonów, a w trakcie wojny z zakonem krzyżackim w 1520 roku pełnił nawet rolę cywilnego dowódcy zamku w Olsztynie. Wysłał do Zygmunta I Starego przejmujący list z prośbą o wsparcie, zapewniając o gotowości do obrony aż do śmierci. Co znamienne, pismo nie dotarło do monarchy — przechwycili je Krzyżacy i zachowali w swoim archiwum.
Przeczytaj również: Wojna polsko-krzyżacka i hołd pruski - przyczyny, przebieg, bitwy, rozejm.
Kopernik w XVIII wieku: spór o narodowość
Mimo że w środowisku uczonych Kopernik cieszył się autorytetem jeszcze za swojego życia, do masowej wyobraźni trafił dopiero w XVIII stuleciu. To wtedy, wraz z rozkwitem prasy i pojawieniem się pierwszych encyklopedii, zaczął funkcjonować jako znak firmowy nowej epoki – czasu rozumu, wielkich odkryć i powolnego końca absolutnych monarchii.
Właśnie w tym okresie ruszyły polityczne spory o jego „narodowość”. Prusy Królewskie, z których się wywodził, nagminnie mieszano z Prusami Książęcymi. Nawet francuscy filozofowie potrafili się pogubić: raz przedstawiali go jako człowieka Rzeczpospolitej, innym razem jako niemieckiego Prusaka. Sam Wolter posuwał się do pomysłu… by Toruń przyłączyć do Prus, aby łatwiej wpisać Kopernika w niemiecką tradycję. Trudno się dziwić – każdy chciałby mieć takiego geniusza po swojej stronie.
Pierwszy pomnik Kopernika trafił do magazynu
Moda na honorowanie wybitnych postaci nie ominęła również Kopernika. Już w 1766 roku książę Józef Aleksander Jabłonowski sfinansował marmurowe popiersie astronoma w jego rodzinnym mieście. Problem w tym, że toruńscy rajcy nie byli nim zachwyceni. Rzeźba – mówiąc oględnie – wyszła niefortunnie, a do tego towarzysząca jej inskrypcja brzmiała przesadnie patetycznie. Efekt? Pomnik zamiast zdobić przestrzeń publiczną, trafił… do ratuszowego magazynu.
Na prawdziwie reprezentacyjny monument Kopernik musiał poczekać aż do XIX wieku. Dzięki zabiegom Stanisława Staszica udało się wreszcie doprowadzić sprawę do końca – tyle że nie w Toruniu, a w Warszawie. Na cokole umieszczono wymowne zdanie: „Mikołajowi Kopernikowi Rodacy. Wdzięczna Ojczyzna”.
Skąd naprawdę wzięło się nazwisko Kopernik?
Przez lata polskie brzmienie nazwiska Kopernika uchodziło za najmocniejszy argument w dyskusji o jego pochodzeniu. „Kopernik” tłumaczono prosto: od kopru, czyli warzywa. Z czasem jednak językoznawcy i historycy XIX wieku zaczęli przyglądać się temu uważniej i zadawać niewygodne pytania.
Według jednej z hipotez nazwisko mogło nawiązywać do łacińskiego „cuprum” (miedź) albo do niemieckiego określenia tego metalu: „Kupfer”. „Kopernicy” byliby więc nie tyle rodziną „od miejsca”, co ludźmi „od fachu” — górnikami lub hutnikami związanymi z wydobyciem i wytopem miedzi na Śląsku. Wieś Koperniki pod Nysą mogła pełnić rolę osady służebnej, w której tacy „miedziarze” mieszkali i pracowali. A gdy dodać, że ojciec Kopernika zajmował się handlem miedzią, układanka zaczyna pasować zaskakująco dobrze…
W efekcie genealogiczne ślady prowadzą częściej do zawodu przodków niż do konkretnego punktu na mapie. Sama etymologia „Kopernika” — jak w przypadku wielu nazwisk rzemieślniczych — ma słowiańskie podłoże. Nie da się więc mówić o prostej, jednorodnej „polskości”, ale równie trudno uznać tę opowieść za wyłącznie niemiecką.
Jakimi językami mówił Kopernik?
Jednym z najczęściej podnoszonych argumentów „za” lub „przeciw” określaniu narodowości Kopernika jest kwestia języka, którym się posługiwał. A tych było kilka. Łacina była wyborem naturalnym — właśnie w niej tworzył swoje prace naukowe. Niemiecki znał znakomicie, co widać w listach i codziennej korespondencji. Pozostaje jednak pytanie: czy mówił także po polsku?
Wiele przesłanek wskazuje, że tak. Podczas sejmików pruskich miał nawet tłumaczyć wystąpienia z polskiego na niemiecki. W księgach lokacyjnych zapisywał też nazwiska chłopów w sposób zgodny z polską wymową. To wszystko pozwala z dużym prawdopodobieństwem uznać, że polszczyzną posługiwał się bez większych trudności.
Trzeba jednak pamiętać, że nie był to język urzędowy — tę rolę pełniła łacina, i to jeszcze długo po śmierci Kopernika. Dlatego brak listów napisanych po polsku nie może być traktowany jako dowód, że języka nie znał.
Kopernik: uczony ponad granicami świata
Historia Kopernika to wręcz podręcznikowy przykład człowieka z pogranicza – i to nie tylko w sensie mapy, lecz także języków, obyczajów i tradycji. Toruń w Prusach, niemiecko-łacińska elita, polscy monarchowie, śląskie wątki rodzinne, a w tle przodkowie z Niemiec i Westfalii. Ta etniczna układanka, w której dorastał i funkcjonował, nie była dla niego przeszkodą – przeciwnie, nie odciągała go od budowania obrazu świata, który, jak sam udowodnił, nie obraca się wokół Ziemi, lecz wokół Słońca.
Najmocniej definiowała go jednak nie narodowość, lecz rola badacza. Jego „ojczyzną” pozostawała nauka i cały świat. Jak celnie zauważył jeden z biografów: „Po wiekach etnicznej poniewierki, Kopernik znowu jest u siebie”.
Źródła:
- Mikulski K., „Całkowicie oddany Waszemu majestatowi” – czy Mikołaj Kopernik był Polakiem?, "Kopernik nieznany. Pomocnik historyczny Polityki" nr 3/2023.
- Sikorski J., Życie prywatne Mikołaja Kopernika, Warszawa 1995.
- https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/jakiej-narodowosci-byl-mikolaj-kopernik/
- https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1589187%2Cjakiej-narodowosci-byl-kopernik-badacz-ucina-wszelkie-dyskusje.html