Wybuch i przebieg powstania kościuszkowskiego

Przyczyny i wybuch powstania kościuszkowskiego

W wyniku pierwszych dwóch rozbiorów, dokonanych przez Rosję, Prusy i Austrię w 1772 i 1793 r., Polska straciła ponad 518000 km2. Kraj pod koniec XVIII w. był osłabiony, traciła na tym zarówno polityka wewnętrzna jak i zewnętrzna. W 1791 r. podjęto próbę reform i uchwalono konstytucję (3 maja 1791 r.) – pierwszą w Europie, a drugą na świecie po amerykańskiej. To z kolei doprowadziło do wybuchu konfederacji Targowickiej, wojny z Rosją, a w jej następstwie do drugiego rozbioru Polski na sejmie w Grodnie 23 września 1793 r.

W kraju zaczęły rozwijać działalność organizacje, których celem było wywołanie powstania. Ponad rok wcześniej Tadeusz Kościuszko udał się do Paryża, by doprowadzić do zawiązania sojuszu politycznego z Francją. Oprócz obietnic nie otrzymał on jednak nic więcej niż poparcie powstania. Po powrocie do kraju wyznaczono go na dyktatora przyszłego zrywu.

W kraju pogarszała się sytuacja gospodarcza, szlachta narzekała na konieczność utrzymywania armii okupacyjnej, biedota w poszukiwaniu chleba ruszała do stolicy. W warszawie upadły największe banki, a ceny żywności szły w górę. Kolejne przyczyny wybuchu powstania pojawiły się w armii. W myśl postanowień sejmu grodzieńskiego liczba żołnierzy miała zostać zmniejszona z 50000 do 15000. Wojskowi obawiający się utraty dochodu, zaczęli interesować się postanowieniami konstytucji 3 maja i w konsekwencji powoływali spiski, które przygotowywały powstanie.

21 lutego 1794 r. rozpoczęła się zapowiedziana redukcja armii. Kiedy informacje o tym procesie dotarły do żołnierzy, brygada kawalerii narodowej pod dowództwem Antoniego Madalińskiego, ruszyła z Ostrołęki do Krakowa, gdzie miał przebywać Tadeusz Kościuszko. Dla króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w ten sposób rozpoczęli swoją działalność powstańcy.

Kościuszko z kolei 24 marca 1794 r. na krakowskim rynku ogłosił akt powstania, który do dzisiaj uznawany jest jako oficjalna data wybuchu powstania. Kościuszko został mianowany Najwyższym Naczelnikiem Siły Zbrojnej Narodowej. Jeszcze tego samego dnia powstańcy ruszyli w kierunku Kielc. W kraju rozpoczęła się insurekcja kościuszkowska.

Przebieg powstania kościuszkowskiego

4 kwietnia doszło do pierwszej bitwy oddziałów Kościuszki z wojskiem rosyjskim pod Racławicami. Sukces miał dla walczących większe znaczenie moralne niż militarne. Wkrótce dotarły do nich optymistyczne informacje ze stolicy – wybuchło tam powstanie, którego główne sukcesy to rozbicie rosyjskiego garnizonu, zdobycie ambasady i powołanie Rady Zastępczej Tymczasowej.

Dalszy przebieg działań powstańczych wyglądał następująco:

  • 16 kwietnia – ogłoszono powstanie Wielkiego Księstwa Litewskiego, jego konsekwencje to wybuch powstania na Litwie i przyłączenie się do insurekcji koronnej,
  • 7 maja – Kościuszko ogłasza uniwersał połaniecki, który przyznawał chłopom pańszczyźnianym ograniczoną wolność osobistą; miał przyczynić się do umożliwienia chłopom walk w armii i legalizował powstanie oddziałów kosynierów,
  • 6 czerwca – Polacy doznają porażki w bitwie z wojskami prusko-rosyjskimi pod Szczekocinami, straty to ponad 2000 żołnierzy, w tym dowódcy: Józef Wodzicki i Jan Grochowski,
  • 8 czerwca – porażka wojsk generała Józefa Zajączka w bitwie pod Chełmem,
  • Od 13 lipca do 6 września wojska rosyjsko-pruskie nieskutecznie oblegały Warszawę,
  • 19 września – przegrana powstańców w bitwie pod Terespolem,
  • 10 października – bitwa pod Maciejowicami; w wyniku porażki Tadeusz Kościuszko dostaje się do niewoli, a parę dni później na stanowisku dowódcy powstania zastępuje go Tomasz Wawrzecki,
  • 5 listopada – kapitulacja Warszawy.

Dowiedz się więcej o Powstaniu Kościuszkowskim

16 listopada 1794 r. nastąpiło rozwiązanie oddziałów powstańczych przez Tomasza Wawrzeckiego. Sam Naczelnik skapitulował przed rosyjskim generałem Fiodorem Denisowem. Trwające 8 miesięcy powstanie zakończyło się porażką.

Według oficjalnych informacji można mówić o liczbie nawet 150000 osób w szeregach regularnej armii powstańczej. Udział w zrywie wzięli także mieszczanie oraz chłopi, których aktywność to konsekwencje ogłoszenia manifestu połanieckiego. Jednak początkowe sukcesy straciły na znaczeniu, kiedy Rosja została wsparta przez Prusy, a później również przez Austrię. Decydujące znaczenie dla wiary powstańców miała przegrana bitwa pod Maciejowicami, w której pojmano Tadeusza Kościuszkę.

Znaczenie i skutki powstania kościuszkowskiego

Skutki powstania kościuszkowskiego

Wskutek niepomyślnego przebiegu powstania kościuszkowskiego wiele osób straciło wolność. Około 20000 zesłano na Syberię, część siłą wcielono do armii zaborców. Odebrane im ziemie wręczano w dowód zasług dowódcom rosyjskim.

Skutkiem Powstania Kościuszkowskiego był III rozbiór Polski - mapa przedstawiająca III rozbiór kraju przez zaborców
Skutki powstania kościuszkowskiego, a także jego wybuch, przebieg i najważniejsze wydarzenia - fot. licencja sneecs CC BY3.0

Największe straty dotyczyły jednak innej kwestii. Jeszcze w trakcie działań zbrojnych zaborcy podjęli decyzję o konieczności dokonania trzeciego rozbioru Polski. Traktat podpisano rok później, data 24 października 1795 r. jest dniem, kiedy Polska zniknęła z mapy Europy. Żadne z państwa starego kontynentu nie zareagowało na zaistniałą sytuację.

Miesiąc po trzecim rozbiorze Stanisław August Poniatowski abdykował. Zależny przez całe życie od Rosji i carycy Katarzyny II, nawet kiedy przestał być monarchą, musiał spłacać długi wobec niej. Wyjechał do Rosji, zabierając ze sobą insygnia koronne, gdzie zmarł w Petersburgu.

Znaczenie powstania kościuszkowskiego

Powstanie kościuszkowskie przeciwstawiło się zaborcom. Jego dowódcy zamierzali odzyskać zabrane tereny i uniezależnić państwo od Rosji. Niestety efekty były odwrotne od zamierzonych. Jest to szczególnie ciężkie do zaakceptowania, kiedy wiadomo, że największa klęska powstania wcale nie musiała mieć miejsca. Stacjonujące w pobliżu polskie oddziały, które nie dotarły w odpowiednim czasie na pomoc, mogły zdecydować o zupełnie innym przebiegu bitwy pod Maciejowicami.

Samo powstanie miało wielkie znaczenie dla chłopów. Pierwszy raz o awansie w wojsku decydowało nie pochodzenie, ale zasługi wojenne. Słynny jest tu przykład Bartosza Głowackiego, chłopa, którego mianowano chorążym za odwagę wykazaną w bitwie pod Racławicami – Głowacki własną czapką zgasił lont rosyjskiej armaty.

Choć samo powstanie wybuchło, kiedy państwo polskie nadal istniało, stanowiło ono wzór dla pokoleń, które w XIX w. walczyły tą metodą o odzyskanie niepodległości. Stanowiło ono dowód na to, że o wolność i niezależność można i należy walczyć.

Autor: Aleksandra Drążek-Szychta

Bibliografia:

  1. Augustyniak U., Historia Polski 1572 – 1795, PWN, Warszawa 2008,
  2. Gmitruk J., Skoczek T., Insurekcja kościuszkowska i jej naczelnik w legendzie, historiografii i sztuce, Wydawnictwo Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego i Muzeum Niepodległości, Warszawa 2017
  3. Szyndler B., Powstanie kościuszkowskie 1794, Ancher, Warszawa 1994
Czy ten artykuł był dla Ciebie pomocny?
Oceń
Dla 92,5% czytelników artykuł okazał się być pomocny