Strony konfliktu i dowódcy

Sytuacja w Złotej Ordzie

W 1380 roku chanem Złotej Ordy (założonej około 1240 roku w zachodniej części imperium Czyngis-chana przez jego wnuka Batu-chana, ze stolicą w Saraju nad Wołgą) został Tochtamysz. Przez pierwsze lata swych rządów dążył on do całkowitego podporzadkowania sobie Rusi. W tym też celu wyprawił się przeciwko Moskwie, którą zdobył bez większego problemu 27 sierpnia 1382 roku. Po wdarciu się do miasta chan urządził rzeź jego mieszkańców, każąc wielu ludzi utopić w rzece Moskwie. Historycy przypuszczają, iż w trakcie zmagań o Moskwę wyrżnięto około 24 tysięcy jej mieszkańców. Reszta została albo wzięta w jasyr, albo zbiegła. Moskwa została obrócona dosłownie w perzynę. Musiało minąć wiele lat, zanim ośrodek ten odzyskał swój dawny blask.

Po tym efektownym zwycięstwie Tochtamysz wyruszył w dalszą drogę, zdobywając kolejne grody ruskie, w tym Włodzimierz, Możajsk, Perejesław Zaleski, Borowsk, Dmitrów, Zwienigorod, Juriew i Kołomnę. W efekcie książęta ruscy musieli uznać zwierzchnictwo Złotej Ordy i płacenia ogromnej daniny, której zbierania (jak również lojalności księcia) pilnowali specjalni wysłannicy chana – baskakowie. Poza tą stałą daniną chanowie żądali niejednokrotnie nadzwyczajnych „podarków”.

W celu zachowania władzy na Rusi Tatarzy podsycali spory i waśnie między lokalnymi książętami. W bezwzględny sposób usuwali też wszystkich tych, którzy wyrastali ponad innych, dążąc do podkopania tatarskich wpływów na Rusi. W drugiej połowie XIV wieku Złota Orda zaczęła dzielić się na mniejsze części, w których władzę przechwytywali usamodzielniający się książęta. Pod koniec XIII stulecia powstała na stepach zauralskich Orda Nogajska. Z kolei w czasach Tochtamysza do usamodzielnienia się dążyli Tatarzy krymscy.

W 1385 roku Tochtamysz wyruszył na podbój Azerbejdżanu. W 1387 roku został pobity na głowę przez Timura Chromego (utalentowanego wodza mongolskiego i założyciela dynastii Timurydów, panującej w Azji Środkowej i Iranie) w Dagestanie. Cztery lata później (18 czerwca 1391 roku) wojska Złotej Ordy dowodzone przez Tochtamysza ponownie doznały sromotnej porażki z rąk Timura (w bitwie nad Wołgą nieopodal Kunduczy). W 1395 roku Tochtamysza pozbawiono władzy w Złotej Ordzie. Jego miejsce zajął Timur Kutłuk (syn Timura Melika, chana Białej Ordy). Rok później (1396) Tochtamysz rozpoczął odzyskiwanie strat od zaatakowania Krymu, skąd jednak w 1398 roku został wyparty przez Kutłuka. Schronienie pokonany chan znalazł w Wielkim Księstwie Litewskim.

Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Witolda

Za czasów Tochtamysza Wielkie Księstwo Litewskie było rządzone przez pochodzącego z rodu Giedyminowiczów księcia Witolda Kiejstutowicza. Na świecie pojawił się on około 1355 roku. Od 1384 roku był księciem grodzieńskim, brzeskim, suraskim, drohiczyńskim, wołkowyskim i kamienieckim, a w latach 1392-1401 namiestnikiem Litwy. Książę Witold, mając ambitne plany, zamierzał poddać swym wpływom całą Tatarszczyznę i Ruś, uniezależnić się od brata stryjecznego Władysława Jagiełły (od 1386 roku króla Polski), zerwać unię polsko-litewską (od 1385 roku) oraz zostać królem Litwy.

W realizacji zamiarów Witoldowi przeszkadzali jak mogli Krzyżacy, którzy tylko w latach 1392-1394 przedsięwzięli aż sześć łupieskich wypraw na Litwę. Udało im się dotrzeć pod Lidę, Nowogródek i Wilno. W kolejnych latach zakon krzyżacki, dostrzegając fiasko prowadzonej przez siebie polityki, zmienili taktykę i zamiast uporczywego atakowania ziem litewskich, zaczęli udawać przyjaciela Litwy, dążącego do zawarcia z nią pokoju. Witold, zaprzątnięty w tym czasie konsolidacją państwa litewskiego oraz sprawami ruskimi i tatarskimi, coraz częściej myślał o polubownym załatwieniu sporu z Krzyżakami.

Witold zawarł z Krzyżakami traktat pokojowy 12 października 1398 roku na wyspie Salin na Niemnie. Podpisany układ był niekorzystny dla Witolda, ponieważ oddawał w rękę zakonu krzyżackiego część Żmudzi i Sudovii. W zamian za to rycerze zakonni zobowiązali się pomóc Witoldowi w jego zmaganiach ze Złotą Ordą i Nowogrodem Wielkim.

Nieco wcześniej (1397) Witold wyprawił się na Tatarów i osadził Tochtamysza na tronie ułusu Szirinów, odłamu Złotej Ordy. Sukces ten, w połączeniu z zakończeniem konfliktu z Krzyżakami, rozochocił księcia litewskiego do podjęcia jeszcze jednej wyprawy zbrojnej, której głównym zamiarem miało być przywrócenie władztwa Tochtamysza nad całą Złotą Ordą. Brat stryjeczny Władysława Jagiełły, rzecz jasna, nie robił tego bezinteresownie. Otwarcie liczył na korzyści terytorialne dla swego państwa oraz zawarcie w przyszłości sojuszu z Ordą, skierowanego przeciwko Księstwu Moskiewskiemu, czyniącego z Litwy hegemona na całej Rusi. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat Władysława II Jagiełly?

Bitwa nad Worsklą – przebieg klęski wojsk Witolda

Książę Witold do zmagań z chanem Złotej Ordy Timurem Kutłukiem przygotował się starannie, gromadząc na poczet wojny około 40 tysięcy ludzi. Maksymalnie 15 tysięcy wojowników z tej armii tworzyli Tatarowie, których działaniami kierował Tochtamysz. Na wojnę ze Złotą Ordą wyruszyli również Krzyżacy (ok. 500 ludzi) pod dowództwem komtura Markwarda von Salzbach, Mołdawianie hospodara Stefana I (ok. 1500 rycerzy) oraz Polacy pod wodzą wojewody krakowskiego i namiestnika podolskiego Spytka z Melsztyna (ok. 4000 ludzi). Resztę armii Witolda stanowiły wojska litewskie, składające się z kilku hufców: wileńskiego, połockiego, briańskiego i wołyńskiego.

Bitwa nad Worsklą, czyli opis wydarzenia, data oraz strony konfliktu i przebieg działań wojennych
Wyobrażenie bitwy nad Worsklą – fot. domena publiczna

Miejsce koncentracji wojsk Witolda znajdowało się w okolicach Żytomierza. Na początku sierpnia 1399 roku wojsko to znalazło się pod Kijowem i następnie po kilku dniach marszu dotarło nad rzekę Worsklę. Nieco później w ten rejon dotarła dorównująca wojsku Witolda armia tatarska Timura Kutłuka. Według niektórych źródeł, chan Złotej Ordy rozpoczął rokowania pokojowe, które przerwał po nadejściu armii mongolskiej murzy Edygeja, liczącej najprawdopodobniej aż 50 tysięcy żądnych krwi wojowników. Jak stwierdzają historycy, chanowi w rzeczywistości chodziło o uśpienie czujności przeciwnika, którego musiał sparaliżować strach po pojawieniu się nowych posiłków. W konsekwencji przewaga Kutłuka nad armią Witolda była co najmniej dwukrotna.

Bitwa nad Worsklą rozegrała się 12 sierpnia 1399 roku. Jej przebieg od samego początku kontrolował pewny siebie Timur Kutłuk, okrążając zaskoczonego rozwojem wydarzeń Witolda. Księciu litewskiemu w ostatnim momencie udało się zbiec z pola bitwy, przedostając się na drugi brzeg Dniepru. Dowództwo nad broniącą się rozpaczliwie armią sprzymierzonych objął Dymitr Wołyniec, a po jego przedwczesnej śmierci – kniaź Dymitr Starszy. Starcie w pewnym momencie przemieniło się w rzeź sojuszniczych oddziałów. Tylko nielicznym udało się zbiec za Dniepr. Znalazł się wśród nich Tochtamysz, który jakimś cudem wyrwał się z okrążenia.

Straty Timura były nieporównywalnie małe w stosunku do strat poniesionych przez księcia Witolda i podległej mu armii. Szacuje się, iż zwycięzca stracił w bitwie około 3 tysięcy żołnierzy, zaś przegrani naliczyli aż 20 tysiący poległych wojowników. Wśród nich znalazł się ugodzony strzałą w gardło Spytek z Melsztyna. Na placu boju zginęło również kilkudziesięciu znacznych bojarów i kniaziów ruskich.

Znaczenie bitwy dla dziejów regionu

Porażka nad Worsklą raz na zawsze przekreśliła plany włączenia ziem ruskich do Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz uzależnienia Tatarszczyzny przez Witolda. Tochtamysz zmarł na wygnaniu na Syberii w 1405 roku. Pięć lat wcześniej (1400) z życiem pożegnał się natomiast Timur Kutłuk. Jego miejsce zajął murza Edygej.

Klęska Witolda nad Worsklą przyczyniła się do powolnego wzrostu w regionie poszczególnych księstw ruskich, szczególnie księstwa moskiewskiego, dążącego do wyzwolenia się spod krępującego zwierzchnictwa Złotej Ordy. Nie ustąpił natomiast napór Litwy w kierunku Moskwy. W 1404 roku wojska litewskie weszły w posiadanie Smoleńska. W latach 1406-1408 toczyła się zacięta wojna o Psków, ostatecznie wygrana przez Moskwę.

Począwszy od 1399 roku Witold, dążący początkowo do zerwania sojuszu z Polską, zaczął wyraźnie ciążyć ku Władysławie Jagielle. W konsekwencji w 1401 roku zawarto między braćmi stryjecznymi unię, na mocy której Witold jako lennik Polski dostał w dożywotnie władanie Wielkie Księstwo Litewskie, które miało wrócić do Korony po jego śmierci. Postanowienia te nie były jednak na rękę zakonowi krzyżackiemu, który jeszcze w 1401 roku zaatakował ziemie litewskie. Z czasem w konflikt z Krzyżakami wplatała się także Polska, co zaowocowało wybuchem wielkiej wojny (lata 1409-1411), zakończonej zwycięstwem wojsk Władysława Jagiełły.

Autor: Mariusz Samp

Bibliografia:

  1. Bunar Piotr, Sroka Stanisław A., Wojny, bitwy i potyczki w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Universitatis, Kraków 1996.
  2. Grekow Borys, Jakubowski Aleksander, Złota Orda i jej upadek, słowo wstępne i red. Ananiasz Zajączkowski, przekł. Wł. Głuchowski, Książka i Wiedza, Warszawa 1953.
  3. Gumilow Lew, Od Rusi do Rosji, przekł. Ewa Rojewska-Olejarczuk, Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004.
  4. Kolankowski Ludwik, Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1, 1377-1499, Skład Główny Kasa im. Mianowskiego, Warszawa 1930.
  5. Lipiec Rafał, Witold Kiejstutowicz – niepokorny Litwin, [w:] „Niepokorni” wszystkich czasów, red. Ewelina Klimczak, Mateusz Lisak, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2015.
  6. Nikodem Jarosław, Witold, Wielki Książę Litewski (1354 lub 1355 – 27 października 1430), Wydawnictwo Avalon, Kraków 2013.
  7. Ochmański Jerzy, Historia Litwy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1982.
  8. Pietkiewicz Krzysztof, Tochtamysz (chan Złotej Ordy 1380/81-1398) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/tochtamysz-chan-zlotej-ordy-1380-81-1398; dostęp: 27.12.2021].
  9. Podhorodecki Lesze, Kulikowe Pole 1380, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1986.
  10. Prochaska Antoni, Dzieje Witolda Wielkiego Księcia Litwy, Wydawnictwo Universitatis, Kraków 2008.
  11. Skrzypek Józef, Południowo-wschodnia polityka Polski od koronacji Jagiełły do śmierci Jadwigi i bitwy nad Worsklą (1386-1399), Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2015.
  12. Wróbel Piotr, Bitwa nad Worsklą (12 sierpnia 1399) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/leksykon-bitew/bitwa-nad-worskla-12-sierpnia-1399; dostęp: 27.12.2021].
  13. Zientara Benedykt, Historia powszechna średniowiecza, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006.
Czy ten artykuł był dla Ciebie pomocny?
Oceń
Dla 95,0% czytelników artykuł okazał się być pomocny